W każdym rozwiązaniu dotyczącym profilaktyki przemocy wobec kobiet i przemocy ze względu na płeć – niezależnie od tego, czy dotyczy ono krajowej strategii zapobiegania przemocy, nowych rozwiązań legislacyjnych, rozwoju kadr zajmujących się profilaktyką, strategii zmiany organizacyjnej, czy programu, projektu lub działania, należy uwzględniać kilka fundamentalnych zasad. Istnieje wiele sposobów ich ujmowania, są one jednak ze sobą kompatybilne.
Pierwszy przykład pochodzi z opracowania Together for Prevention: Handbook on Multisectoral National Action Plans to Prevent Violence against Women and Girls. The Equality Institute and UN Women (2023).
Drugi przykład został zaczerpnięty z UN Women and Social Development Direct (2020) Overview: How to Use the RESPECT Framework Implementation Guide (https://respect-prevent-vaw.org/implementation).
Trzeci cytujemy za Our Watch. (2021). Change the story: A shared framework for the primary prevention of violence against women in Australia (2nd ed.). Melbourne, Australia: Our Watch. Str. 72-78.
Zasady projektowania za „Together for prevention” (UN Women/ONZ)
Kluczowe zasady stanowiące fundament polityk w zakresie profilaktyki przemocy wobec kobiet – przykład zaczerpnięty z opracowania: Together for Prevention: Handbook on Multisectoral National Action Plans to Prevent Violence against Women and Girls. The Equality Institute and UN Women (2023), s. 37.
Promowanie równości płci
Osiągnięcie równości płci jest kluczowe dla zapobiegania przemocy i wymaga działań ze strony jednostek, rodzin, społeczności, przedsiębiorstw i rządów.
Doświadczenia pokrzywdzonych w centrum
Głosy osób pokrzywdzonych i ich różnorodne doświadczenia związane z przemocą są nagłaśniane, słyszane i wpływają na rozwój polityki i praktyki.
Objęcie całej administracji rządowej
Skoordynowane role, obowiązki, zasoby i zaangażowanie w różnych departamentach rządowych i na różnych szczeblach administracji.
Oparcie na prawach człowieka
Odzwierciedlające zasady praw człowieka, które stanowią minimalne standardy niezbędne do życia w wolności i godności – w tym zasady uniwersalności, niepodzielności, współzależności, równości i niedyskryminacji.
Inkluzywność i uwzględnianie perspektywy intersekcjonalnej
Zajmowanie się intersekcjonalnymi różnicami w podziale władzy i koncentrowanie się na zróżnicowanym doświadczeniu kobiet najbardziej marginalizowanych: ze względu na ubóstwo, kolor skóry, wiek, niepełnosprawność, religię, orientację seksualną, tożsamość płciową i narodowość.
Objęcie całej populacji
Angażowanie wszystkich członków populacji, w tym różnorodnych społeczności i organizacji.
Podejście transformacyjne
Dążenie do zniwelowania nierówności w podziale władzy między mężczyznami a kobietami oraz podważanie stereotypów płciowych, które napędzają i umożliwiają przemoc wobec kobiet i dziewcząt (VAWG).
Bazowanie na dowodach
Działanie w oparciu o lokalne i globalne dowody na to, co działa, wspierane monitorowaniem, ewaluacją i nauką.
Odpowiedzialność
Ustanowienie odpowiednich linii budżetowych zintegrowanych w budżetach ministerstw i kosztorysach wdrożeniowych.
Zasady projektowania za programem RESPECT (UN Women/ONZ)
Zasady przewodnie dla efektywnego planowania – zaczerpnięte z programu RESPECT za UN Women and Social Development Direct (2020) Overview: How to Use the RESPECT Framework Implementation Guide.
WARTOŚCI PODSTAWOWE:
Bezpieczeństwo kobiet po pierwsze, po drugie nieczynienie szkody Zapewnienie poufności informacji oraz przewidywanie niezamierzonych konsekwencji i na nie reagowanie.
Promowanie równości płci oraz praw człowieka i praw kobiet Zapewnienie, że analiza nierównych relacji płci i władzy oraz przywilejów mężczyzn w stosunku do kobiet pozostaje w centrum programowania.
Niepozostawianie nikogo w tyle Zajmowanie się wielorakimi i krzyżującymi się formami dyskryminacji ze względu na płeć, klasę społeczną, kolor skóry, pochodzenie narodowe, niepełnosprawność, orientację seksualną, tożsamość płciową.
GENEROWANIE I UPOWSZECHNIANIE WIEDZY
Opracowanie teorii zmiany Opracowanie, w jaki sposób programowane działania doprowadzą do zmian w wynikach pośrednich i prawdopodobnych skutkach.
Promowanie podejścia opartego na dowodach Wzmocnienie systemów monitorowania i ewaluacji w celu budowania bazy dowodowej na temat tego, co działa, i ułatwiania dzielenia się wiedzą w celu kształtowania programowania.
PROJEKTOWANIE PROGRAMU
6. Stosowanie podejść partycypacyjnych Stymulowanie osobistej refleksji i krytycznego myślenia oraz wykorzystywanie głosu, sprawczości i umiejętności ludzi.
7. Promowanie koordynacji Wspieranie partnerstw międzysektorowych i międzyorganizacyjnych, a także na szczeblu lokalnym i krajowym.
8. Wdrażanie skoordynowanych interwencji Ułatwianie wspólnego programowania z osobami, rodzinami i społecznościami w celu przeciwdziałania licznym czynnikom ryzyka leżącym u podstaw przemocy wobec kobiet oraz wielu formom przemocy w rodzinach.
9. Odnoszenie się do kontinuum działań prewencyjnych Łączenie działań prewencyjnych i interwencji.
10. Stosowanie podejścia uwzględniającego cały cykl życia Wdrażanie programów, które współpracują z dziećmi, młodzieżą i młodymi ludźmi w zakresie wczesnej interwencji.
Wzmocnienie sprzyjającego środowiska
Istnieją cztery kluczowe czynniki sprzyjające skuteczności działań na rzecz zapobiegania przemocy wobec kobiet na dużą skalę. Jest to ważne dla działań na poziomie społeczności i instytucji lokalnych, a także w szerszym zakresie geograficznym, takim jak poziom powiatu, prowincji, stanu lub kraju.
Budowanie zaangażowania politycznego
Inwestowanie w organizacje kobiece
Alokacja zasobów
Egzekwowanie prawa i polityk
Zasady projektowania w modelu australijskim
Zasady krajowego podejścia do profilaktyki przemocy, za: Our Watch. (2021). Change the story: A shared framework for the primary prevention of violence against women in Australia (2nd ed.). Melbourne, Australia: Our Watch. Str. 72-78.
W modelu rozwijanym i wdrażanym w Australii, przyjęto 12 zasad, które sformułowano w następujący sposób:
Wykorzystywanie wszystkich dostępnych instrumentów polityki publicznej
Stosowanie narzędzi politycznych, legislacyjnych i regulacyjnych stanowi kluczowy element praktyki profilaktycznej. Mechanizmy te mogą bezpośrednio oddziaływać na upłciowione czynniki prowadzące do przemocy mężczyzn wobec kobiet.
Przykładowo, przepisy zobowiązujące pracodawców do zapobiegania, a nie wyłącznie reagowania na molestowanie seksualne w miejscu pracy, mogą przyczyniać się do ograniczenia tej formy przemocy.
Podobnie ustawodawstwo wymagające od pracodawców wdrażania strategii równości płci może przyczyniać się do zmiany szkodliwych męskich relacji rówieśniczych w środowisku pracy oraz zwiększać dostęp kobiet do stanowisk kierowniczych i decyzyjności.
Regulacje zapewniające bezpieczne i odpowiedzialne relacjonowanie przemocy wobec kobiet w mediach mogą ograniczać społeczne przyzwolenie na tę przemoc.
Reformy przepisów dotyczących płatnych urlopów rodzicielskich oraz związanych z nimi polityk mogą umożliwić rodzicom podejmowanie decyzji dotyczących opieki nad dziećmi nie w oparciu o stereotypy płciowe i oczekiwania wobec ról kobiet i mężczyzn w pracy zawodowej i w domu, lecz w oparciu o bardziej równościowe założenia dotyczące podziału tych ról.
Oprócz bezpośredniego wpływu na czynniki prowadzące do przemocy, narzędzia polityki publicznej mogą również tworzyć sprzyjające warunki dla innych działań profilaktycznych, w tym działań sektorowych lub realizowanych w określonych środowiskach. Przykładowo, zobowiązanie rządu do wdrażania całościowego podejścia do edukacji w zakresie relacji opartych na szacunku w szkołach tworzy środowisko, które inicjuje i wspiera działania w całym sektorze edukacji, z potencjalnie szerokim oddziaływaniem na obszarze danej jurysdykcji. Odpowiednie polityki samorządowe mogą z kolei tworzyć sprzyjające warunki dla szeregu działań profilaktycznych obejmujących całą społeczność lokalną.
Reformy legislacyjne i polityczne służące ogólnemu wzmacnianiu równości płci również odgrywają istotną rolę. Choć takie podejście samo w sobie nie jest wystarczające do zapobiegania przemocy wobec kobiet (ponieważ konieczne są bardziej ukierunkowane działania dotyczące upłciowionych czynników prowadzących do przemocy), pomaga ono zmieniać szerszy kontekst społeczny nierówności płci, w którym przemoc wobec kobiet się rodzi. Tworzy ono także bardziej sprzyjające środowisko dla konkretnych działań profilaktycznych. Polityki, regulacje i ustawodawstwo na rzecz równości płci stanowią zatem ważny fundament działań profilaktycznych.
Stosowanie podejścia intersekcjonalnego i transformującego
Podejście transformujące wzorce związane z płcią (gender transformative approach) nie ogranicza się do identyfikowania szkodliwych ról płciowych, praktyk i norm oraz nierównych relacji władzy między kobietami a mężczyznami, lecz dąży do ich zakwestionowania i ostatecznego przekształcenia.
Intersekcjonalne podejście transformujące wzorce związane z płcią uwzględnia współoddziaływanie wielu systemów i struktur opresji oraz krzyżowanie się różnych form władzy i uprzywilejowania, z wyraźnym celem transformacji tych dynamik.
Wymaga ono krytycznej świadomości oraz aktywnych działań na rzecz kwestionowania: a) szkodliwych, binarnych i nierównych ról płciowych oraz licznych sposobów, w jakie role te funkcjonują w odniesieniu do kobiet, mężczyzn i osób niebinarnych należących do różnych środowisk; b) postaw, norm i praktyk leżących u podstaw nierówności płci oraz tego, w jaki sposób krzyżują się one z rasizmem, kolonializmem, klasizmem, ageizmem, ableizmem, heteronormatywnością i cisnormatywnością oraz są przez nie kształtowane.
Realizowanie kluczowych działań wymierzonych przeciw upłciowionym czynnikom prowadzącym do przemocy
Choć zmiana podstawowego kontekstu społecznego stanowi istotny element profilaktyki, same działania na rzecz równości płci nie są wystarczające. Bezpośrednie i jednoznaczne odnoszenie się do upłciowionych czynników prowadzących do przemocy wobec kobiet jest kluczowe dla ograniczenia skali tej przemocy, a w perspektywie długofalowej – dla jej zapobiegania.
Kompleksowe i skoordynowane krajowe podejście do profilaktyki musi: – równolegle oddziaływać na wszystkie cztery upłciowione czynniki prowadzące do przemocy wobec kobiet poprzez wdrażanie ośmiu kluczowych działań w politykach i praktyce, w ramach długoterminowych strategii; – obejmować cztery działania wspierające, ukierunkowane na relację między czynnikami prowadzącymi do przemocy a czynnikami potęgującymi; – wdrażać wszystkie kluczowe działaniana wszystkich poziomach modelu społeczno-środowiskowego – indywidualnym, relacyjnym, rodzinnym, społecznościowym, organizacyjnym, instytucjonalnym, strukturalnym i społecznym; – łączyć różnorodne techniki praktyki profilaktycznej oraz obejmować wszystkie środowiska i sektory w realizacji działań kluczowych i wspierających.
Globalne dane naukowe wskazują, że podejście transformujące, ukierunkowane na zmianę szkodliwych norm płciowych oraz wyrównywanie nierówności władzy między kobietami a mężczyznami, stanowi fundamentalny element skutecznych programów zapobiegania przemocy.
Korzystanie z różnorodnych, adekwatnych źródeł wiedzy i ekspertyzy
Ze względu na rozwijający się charakter tego obszaru wiedzy niezwykle istotne jest, aby osoby projektujące i wdrażające strategie oraz działania profilaktyczne korzystały nie tylko z wyników badań i ewaluacji, lecz także z doświadczeń i wiedzy praktycznej osób, które doświadczyły nierówności i przemocy ze względu na płeć.
Równie ważne jest zasięganie opinii i doradztwa specjalistek i specjalistów posiadających ekspertyzę techniczną w zakresie polityk profilaktyki / prewencji pierwotnej, komunikacji, projektowania programów, praktyki oraz ewaluacji.
Jasne określenie grupy docelowej i dostosowanie podejścia
Krajowa strategia profilaktyki na poziomie całej populacji wymaga podejścia inkluzywnego, angażującego osoby ze wszystkich grup demograficznych, we wszystkich lokalizacjach oraz w szerokim spektrum środowisk i sektorów. Nie oznacza to jednak, że każda inicjatywa profilaktyczna musi docierać do wszystkich. Różne rodzaje działań wymagają dostosowania do konkretnych grup odbiorców lub kontekstów.
Dostosowane działania profilaktyczne powinny uwzględniać potrzeby, wiedzę i doświadczenia grupy docelowej lub społeczności; specyfikę kontekstu lokalnego lub krajowego; szczególne kwestie związane z nierównością płci oraz innymi formami opresji, których dana grupa lub społeczność może doświadczać; a także wcześniejsze działania profilaktyczne realizowane z udziałem tej grupy lub społeczności.
Zapewnienie ukierunkowanych i intensywnych działań na rzecz społeczności dotkniętych wieloma formami opresji
Równość i bezpieczeństwo wszystkich kobiet mogą zostać osiągnięte wyłącznie poprzez szczególne i intensywne działania skierowane do tych, które obecnie doświadczają największych nierówności i najwyższego poziomu przemocy.
Konieczne jest kierowanie większych zasobów i wysiłków do społeczności i grup dotkniętych wieloma formami opresji, dyskryminacji i wykluczenia oraz do przeciwdziałania strukturom i normom, które te zjawiska podtrzymują.
Podejścia ogólnopopulacyjne w profilaktyce/prewencji pierwotnej muszą uwzględniać różnorodność społeczeństwa, w tym osoby i grupy doświadczające podwyższonego poziomu nierówności i przemocy. W tym celu niezbędne jest dodatkowe finansowanie działań projektowanych, wdrażanych i ewaluowanych przez społeczności dotknięte wieloma formami opresji.
Choć wszystkie działania na rzecz zapobiegania przemocy wobec kobiet powinny uwzględniać perspektywę płci, w niektórych kontekstach mogą istnieć uzasadnione powody, by położyć większy nacisk na inne uwarunkowania przemocy (takie jak rasizm, ableizm czy długofalowe skutki kolonializmu).
Budowanie partnerstw międzysektorowych oraz współpracy między specjalist/k/ami ds. profilaktyki przemocy, równości płci i innymi organizacjami
Partnerstwa w obszarze profilaktyki są kluczowedla maksymalizowania oddziaływania, zasięgu i adekwatności programów profilaktycznych, a także dla zapewnienia spójnych i konsekwentnych podejść do polityki publicznej i rzecznictwa w zakresie profilaktyki / prewencji pierwotnej.
Każdy ma rolę do odegrania w zapobieganiu przemocy wobec kobiet, jednak poszczególni interesariusze dysponują różnymi zasobami, kompetencjami i poziomem wpływu.
Na poziomie lokalnym, regionalnym i krajowym niezwykle istotne jest, aby partnerstwa na rzecz profilaktyki obejmowały osoby i instytucje posiadające specjalistyczną wiedzę z zakresu przemocy wobec kobiet, profilaktyki / prewencji pierwotnej i równości płci, a także – w zależności od kontekstu i celów działań – ekspertki i ekspertów w zakresie konkretnych form przemocy, określonych grup ludności lub innych obszarów polityki społecznej i praktyki.
Powiązanie działań profilaktycznych z sektorem reagowania na przemoc
Ponieważ profilaktyka wymaga podejścia obejmującego całą populację, działania profilaktyczne nieuchronnie docierają do osób, które dopuściły się przemocy, same jej doświadczyły lub znają inną osobę poszkodowaną w wyniku przemocy.
Każde działanie profilaktyczne powinno więc od początku uwzględniać procedury zapewniające dostęp do informacji, kontaktów i ścieżek kierowania do wyspecjalizowanych usług reagowania na przemoc (takich jak wsparcie dla osób po doświadczeniu przemocy seksualnej oraz przemocy w rodzinie i przemocy domowej, a także instytucji odpowiedzialnych za reagowanie na przemoc i nadużycia w kontekście niepełnosprawności, opieki nad osobami starszymi czy placówek całodobowych).
Powiązania te powinny być ustanawiane już na etapie planowania. Kluczowe jest również opracowanie mechanizmów reagowania na ujawnienia przemocy ze strony osób pokrzywdzonych oraz sprawców, kiedy wychodzą na jaw w wyniku udziału w działaniach profilaktycznych.
Krajowe podejście do profilaktyki / prewencji pierwotnej musi zapewniać spójność polityk, programów i finansowania działań realizowanych na wszystkich poziomach – od profilaktyki, przez wczesną interwencję, reagowanie kryzysowe, po odbudowę i wychodzenie z przemocy – oraz odpowiednie zasoby dla każdego z tych obszarów. Obejmuje to także planowanie zwiększonego zapotrzebowania na wyspecjalizowane usługi wsparcia, które może wynikać z większego zaangażowania społeczeństwa w działania prewencyjne.
Działania obejmujące cały cykl życia
Działania profilaktyczne muszą docierać do wszystkich osób – na każdym etapie i w każdym okresie życia. Co więcej, aby zmiany mogły zostać trwale zakorzenione, wzmocnione i utrzymane w całej populacji, profilaktyka nie może ograniczać się do jednorazowych interwencji, lecz powinna angażować ludzi w wielorakie, wzajemnie wzmacniające się sposoby na przestrzeni całego życia.
Oprócz zapewnienia adekwatnych przekazów i form zaangażowania na wszystkich etapach życia, istnieją szczególne momenty przejścia, które stwarzają wyjątkowe możliwości oddziaływania na uwarunkowania przemocy wobec kobiet za pomocą narzędzi politycznych, programowych lub legislacyjnych.
Do kluczowych etapów życia należą:
Wczesne dzieciństwo: okres, w którym role płciowe zaczynają się utrwalać, a tożsamość indywidualna dopiero się kształtuje, oraz w którym istnieją niemal powszechne mechanizmy docierania do dzieci poprzez przedszkola, opiekę dzienną i usługi wczesnej edukacji.
Wiek szkoły podstawowej: czas, w którym uczennice i uczniowie rozwijają i eksplorują rozumienie kluczowych pojęć istotnych z perspektywy profilaktyki (takich jak bezpieczeństwo, dojrzewanie, zgoda, ciało, równość płci itp.), a także okres, w którym funkcjonują uniwersalne mechanizmy angażowania dzieci, nauczycieli i rodziców poprzez system edukacji podstawowej.
Okres dorastania: etap, w którym zaczynają kształtować się relacje intymne i seksualne, młodzi ludzie mają kontakt z pornografią, a uczniowie szkół ponadpodstawowych powinni analizować zagadnienia istotne dla profilaktyki (np. edukację medialną, relacje oparte na szacunku, zgodę, role i normy płciowe). Jest to również czas, w którym działają powszechne mechanizmy angażowania młodzieży, kadry pedagogicznej i rodziców poprzez system edukacji ponadpodstawowej.
Młoda dorosłość: okres wzrastającej niezależności oraz przechodzenia do kształcenia policealnego, studiów wyższych lub na rynek pracy. Pojawiają się wówczas możliwości kształtowania umiejętności budowania bezpiecznych i zdrowych relacji – w tym kompetencji społeczno-emocjonalnych – oraz wdrażania działań profilaktycznych w określonych środowiskach i sektorach, takich jak szkolnictwo zawodowe, szkolnictwo wyższe czy miejsca pracy.
Ciąża i wczesny etap pierwszego rodzicielstwa: moment, w którym uwarunkowane płcią praktyki społeczne często się umacniają, a rodzice mogą powracać do bardziej stereotypowych ról płciowych, co ma negatywne konsekwencje dla długofalowej równości w relacji. Na tym etapie szczególnie istotne są działania profilaktyczne ukierunkowane na normy społeczne, rozwiązania polityk publicznych, struktury zatrudnienia oraz polityki i kultury organizacyjne w miejscach pracy.
Dorosłość: czas, w którym przekazy dotyczące zachowań prospołecznych wymagają systematycznego wzmacniania. Ludzie konsolidują swoje życie osobiste, rodzinne i zawodowe oraz mogą pełnić rolę pozytywnych wzorców dla młodszych pokoleń. Dorośli – w szczególności biali, wykształceni i zamożni mężczyźni – często zajmują pozycje znacznej władzy, dlatego powinni być objęci silnymi przekazami dotyczącymi odpowiedzialnego wykorzystywania tej władzy do wywierania pozytywnego wpływu na zmiany polityczne, instytucjonalne, organizacyjne i społeczne.
Starszy wiek: osoby starsze mogły mieć ograniczony kontakt z działaniami profilaktyki / prewencji pierwotnej, ze względu na względnie nowy charakter tego obszaru oraz mniejsze prawdopodobieństwo ich uczestnictwa w środowiskach, w których takie działania są obecnie powszechne (np. szkoły, uczelnie, miejsca pracy, kluby sportowe). W ramach podejścia opartego na cyklu życia istotne jest uwzględnianie działań ukierunkowanych na kształtowanie postaw i zachowań osób starszych oraz na wspieranie niezależności starszych kobiet.
Łączenie technik w wielu środowiskach i sektorach, aby zmiana była trwała
Pozytywne efekty inicjatyw profilaktycznych ulegają znacznemu wzmocnieniu, gdy ich zasięg jest maksymalizowany, a przekazy wzmacniane przez równoczesne, komplementarne działania realizowane w innych środowiskach i sektorach. Pojedyncze techniki stosowane w jednym miejscu mogą przynosić pozytywne rezultaty, jednak zwykle będą one ograniczone do osób uczestniczących w danej inicjatywie i – zwłaszcza jeśli mają charakter jednorazowy – mogą nie utrzymać się w czasie, szczególnie w sytuacji, gdy normy i praktyki społeczne nie wspierają ich przekazu.
Wzmocnienie oddziaływania inicjatyw jest szczególnie skuteczne, gdy: a) działania przeciwko upłciowionym czynnikom napędzającym przemoc wobec kobiet są wdrażane równolegle w wielu środowiskach i sektorach w ramach skoordynowanego podejścia lokalnego, regionalnego lub krajowego; b) w ramach działań realizowanych w danym środowisku lub sektorze stosuje się jednocześnie różnorodne techniki profilaktyczne; c) działania profilaktyczne są wspierane przez reformy polityczne, regulacyjne lub legislacyjne realizowane w danych środowiskach, sektorach i systemach.
Takie podejście wymaga mechanizmów koordynacji i wsparcia na wyższym poziomie, a także długoterminowego finansowania.
Skalowanie skutecznych działań i zapewnianie ich długoterminowej trwałości
Skalowanie skutecznych praktyk w celu osadzania zmian w całych systemach – wykraczających poza pojedyncze miejsca pracy, szkoły, kluby sportowe czy inne środowiska – ma kluczowe znaczenie. Włączanie działań ukierunkowanych na upłciowione czynniki napędzające przemoc do polityk, systemów, procesów i praktyk we wszystkich priorytetowych środowiskach i sektorach, a także w organizacjach i instytucjach, znacząco wspiera długofalowe utrzymanie zmian.
Strategie skalowania obejmują dostosowywanie i wdrażanie sprawdzonych polityk, programów lub inicjatyw w nowych kontekstach lub środowiskach, bądź realizowanie ich w dłuższej perspektywie czasowej, z zamiarem osiągnięcia bardziej powszechnych i trwałych efektów. Program lub strategia nie muszą jednak działać w identyczny sposób w każdym kontekście, a ich proste powielanie – bez odpowiedniego planowania – może być nieskuteczne, jeśli strategia skalowania nie uwzględnia: 1. priorytetowego traktowania zasad i wartości związanych z równością płci i sprawiedliwością społeczną oraz zapewnienia, że nie zostaną one osłabione ani rozwodnione w procesie skalowania; 2. zapewnienia odpowiednich ram politycznych, regulacyjnych lub legislacyjnych niezbędnych do skalowania, a następnie długofalowych działań rozwojowych w organizacjach i sektorach, służących przygotowaniu do wdrażania zmian; 3. silnego i trwałego przywództwa (na poziomie środowisk, sektorów i systemów), obejmującego stałą refleksję nad adekwatnością skalowanego modelu w nowych kontekstach oraz zdolność do zapewnienia zasobów i wsparcia potrzebnych do rozwoju kompetencji zawodowych i uzyskania poparcia całej organizacji; 4. budowania kadr posiadających odpowiednie kompetencje i ekspertyzę do wdrażania skalowanych działań profilaktycznych.
Ewaluacja i innowacje jako podstawa ciągłego budowania wiedzy i uczenia się
Choć istnieją solidne dowody na skuteczność niektórych technik zapobiegania przemocy mężczyzn wobec kobiet oraz na efektywność działań prowadzonych w wielu środowiskach, niezbędne jest dalsze rozwijanie i wzmacnianie bazy dowodowej. Obejmuje to pogłębianie wiedzy na temat skutecznych podejść krajowych, lepszego wykorzystania narzędzi politycznych, regulacyjnych i legislacyjnych oraz mechanizmów umożliwiających trwałą zmianę norm społecznych. W miarę rozwoju bazy dowodowej dotyczącej profilaktyki pierwotnej kluczowe znaczenie mają innowacje oraz ewaluacja nowych podejść, równolegle ze skalowaniem działań, dla których istnieją już potwierdzone lub obiecujące dowody skuteczności.
Ewaluacja działań profilaktycznych na wszystkich poziomach modelu społeczno-środowiskowego odgrywa zasadniczą rolę w poszerzaniu i wzmacnianiu wiedzy.
Ewaluacje będą bardziej wartościowe, jeśli: a) pogłębiają wiedzę na temat sposobów, w jakie upłciowione czynniki prowadzące do przemocy wobec kobiet przejawiają się w różnych kontekstach i środowiskach oraz wśród różnych grup, a także na temat mechanizmów zmiany w każdym z tych obszarów; b) pokazują, jakie rodzaje inicjatyw – oraz w jaki sposób – przyczyniają się do zmiany upłciowionych czynników prowadzących do przemocy i czynników ją potęgujących, a także w których obszarach zmiana ta napotyka największy opór; c) budują wiedzę na temat krótkoterminowych, średnioterminowych i długoterminowych zmian w strukturach, normach i praktykach, które prowadzą do przesunięć w upłciowionych czynnikach prowadzących do przemocy wobec kobiet; d) opierają się na wnioskach z wcześniejszych badań i ewaluacji oraz integrują wiedzę i informacje zwrotne od praktyczek i praktyków, osób i społeczności posiadających ekspercką wiedzę lub doświadczenie związane z daną inicjatywą; e) umożliwiają osobom, społecznościom i interesariuszom wiodącą rolę w rozumieniu i kształtowaniu zmian w upłciowionych czynnikach napędzających przemoc wobec kobiet w ich własnych społecznościach, organizacjach i kontekstach; f) są upowszechniane w przystępnych formach, które mogą wspierać doskonalenie przyszłych działań.
Profilaktyka przemocy wobec kobiet pozostaje stosunkowo młodą dziedziną, z ograniczoną – choć rosnącą – liczbą w pełni ewaluowanych programów. Jednak zobowiązanie do przeciwdziałania przemocy wobec kobiet jako naruszeniu praw człowieka skłoniło organizacje międzynarodowe do podkreślania, że brak ewaluacji nie może być wykorzystywany przez rządy ani instytucje finansujące jako uzasadnienie dla bezczynności, zaniechania inwestycji lub unikania innowacji. Ponadto wąsko definiowane standardy dowodowe – często zapożyczone z innych dziedzin – mogą być nieadekwatne wobec złożonego problemu społecznego, jakim jest przemoc wobec kobiet.
Projektowanie i rozwój programów powinny zatem opierać się na wszystkich dostępnych źródłach wiedzy, z priorytetem dla formalnych ewaluacji, ale także z uwzględnieniem wniosków z badań i praktyki, wspartych konsultacjami i doradztwem osób posiadających odpowiednią ekspertyzę.
Należy zwracać uwagę nie tylko na powielanie skutecznych technik, lecz także na ich testowanie, dostosowywanie i ewaluację w różnych kontekstach i środowiskach – podejście to jest nie tylko oparte na dowodach, lecz także budujące bazę dowodową.
Kluczowe jest również, aby ewaluacja nie ograniczała się do pojedynczych programów, lecz obejmowała ocenę oddziaływania wielu wzajemnie wzmacniających się działań profilaktycznych, projektowanych i realizowanych w ramach skoordynowanej strategii w danym środowisku, sektorze, grupie środowisk lub w określonej społeczności.
