Szybkie wyjście

Prawo krajowe

Podstawy prawne i zobowiązania do profilaktyki przemocy wobec kobiet.

Prawo krajowe

Spis treści

Wprowadzenie

Najważniejsze dokumenty krajowe

Finansowanie profilaktyki w Polsce

Wprowadzenie1

Choć w Polsce, mimo zobowiązań, zaleceń i wytycznych, nie zostały jeszcze opracowane i przyjęte kompleksowe rozwiązania prawne i operacyjne w zakresie profilaktyki przemocy wobec kobiet i innej przemocy ze względu na płeć, to analiza obowiązującego prawa i polityk już teraz daje podstawy do podejmowania skutecznych, spełniających międzynarodowe zobowiązania i standardy działań w tym obszarze.

W Polsce źródłami prawa są zarówno dokumenty krajowe (m.in. konstytucja i ustawy, rozporządzenia, akty prawa miejscowego), jak i międzynarodowe (ratyfikowane umowy międzynarodowe, w tym konwencje, natomiast dyrektywy podlegają tzw. transpozycji do prawa krajowego). Oznacza to, że poza poniższymi dokumentami przy opracowaniu i wdrażaniu polityk, rozwiązań, programów w zakresie profilaktyki, i szerzej zapobiegania, przemocy bezpośrednio należy się odwoływać i posiłkować treścią dokumentów dostępnych na podstronie poświęconej rozwiązaniom europejskim i onzetowskim.

Najważniejsze dokumenty krajowe

Dokumenty te stanowią podstawę do podejmowania kompleksowych działań w zakresie profilaktyki przemocy wobec kobiet i innej przemocy ze względu na płeć.

Konstytucja RP

Zgodnie z art. 30 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 roku, ochrona godności jako źródła praw i wolności jest obowiązkiem państwa. Naruszeniem godności jest przemoc, zatem państwo ma obowiązek jej zapobiegać.

O obowiązku państwa w zakresie zapobiegania i ochrony przed przemocą mówią wyraźnie także:
– art. 32 (zasada równości i zakaz dyskryminacji),
– art. 38 (prawna ochrona życia),
– art. 40 (zakaz tortur oraz okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania),
– art. 41 ust. 1 (gwarancja nietykalności osobistej i wolności osobistej),
– art. 47 (prawo do ochrony życia prywatnego i osobistego).

Art. 72 przewiduje wprost szczególną ochronę dzieci przed przemocą.

Ustawa o przeciwdziałaniu przemocy domowej

Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie/domowej jest pierwszą w Polsce kompleksową regulacją definiującą przemoc w rodzinie/domową i wprowadzającą obowiązki instytucji publicznych w jej przeciwdziałaniu. Ustawa opiera się na trzech filarach: prewencji, ochronie i pomocy, określa obowiązki władz publicznych w zakresie przeciwdziałania przemocy oraz zakłada systemową współpracę rożnych instytucji i sektorów (interdyscyplinarność).

Działania profilaktyczne explicite są przewidziane m.in. w art. 6.: do zadań własnych samorządów województwa należy m.in. opracowanie i realizacja wojewódzkiego programu przeciwdziałania przemocy domowej; inspirowanie i promowanie nowych rozwiązań w zakresie przeciwdziałania przemocy domowej.

Z kolei art. 8 określa zadania Ministra do spraw Równości, do których należy w szczególności: zlecanie i finansowanie badań, ekspertyz i analiz dotyczących zjawiska przemocy domowej; prowadzenie działań promujących podnoszenie świadomości społecznej w zakresie przyczyn i skutków przemocy domowej; monitorowanie realizacji programu; opracowanie i wydawanie co najmniej raz na dwa lata wytycznych do prowadzenia szkoleń w zakresie przeciwdziałania przemocy domowej; opracowywanie i finansowanie programów osłonowych; finansowe wspieranie programów z zakresu przeciwdziałania przemocy domowej.

Natomiast art. 9 określa zadania zespołu interdyscyplinarnego: tworzenie warunków umożliwiających realizację zadań z zakresu przeciwdziałania przemocy domowej oraz integrowanie i koordynowanie działań podmiotów, w tym: inicjowanie działań profilaktycznych, edukacyjnych i informacyjnych mających na celu przeciwdziałanie przemocy domowej i powierzanie ich wykonania właściwym podmiotom (art. Art. 9b.2.2)

Art. 10.1 Zobowiązuje Rząd do opracowania i wdrażania Rządowego Programu Przeciwdziałania Przemocy Domowej, w ramach którego m.in. mają zostać realizowane działania w zakresie podnoszenia świadomości społecznej na temat przyczyn i skutków przemocy domowej oraz promowania metod wychowawczych bez użycia przemocy. Z kolei do Zespołu Monitorującego do spraw Przeciwdziałania Przemocy Domowej, który jest organem opiniodawczo-doradczym należy m.in. inicjowanie i wspieranie działań mających na celu przeciwdziałanie przemocy domowej.

Z punktu widzenia profilaktyki ustawa  ma istotne niedociągnięcia:
1. Ustawa NIE odwołuje się do genderowych źródeł przemocy ani do strukturalnych nierówności płci, 
2. Ma charakter neutralny płciowo, nie wskazuje na kobiety jako najbardziej narażoną na tą przemoc grupę – stanowi to świadomy wybór legislacyjny z 2005 r. (utrzymany w kolejnych nowelizacjach), jest to sprzeczne z międzynarodowymi standardami uznającymi przemoc domową za formę przemocy ze względu na płeć i było przedmiotem krytyki GREVIO.
3. Ustawa obejmuje wyłącznie przemoc w rodzinie/domową, rozumianą jako przemoc: wobec osób wspólnie mieszkających, w relacjach rodzinnych, w relacjach quasi-rodzinnych (np. osoba sprawująca opiekę – podopieczny/a). Nie obejmuje zaś innej przemocy, do której dochodzi w innych kontekstach: w instytucjach, systemach edukacji, ochrony zdrowia, w miejscach pracy, miejscach publicznych, w Internecie, w relacjach innych niż rodzinne.

Rządowy Program Przeciwdziałania Przemocy Domowej

Operacjonalizacja ustawy znajduje się w Rządowym Programie Przeciwdziałania Przemocy Domowej na lata 2024-2030 (RPPPD) – w  jego strukturze profilaktyka pojawia się jako cel szczegółowy: zintensyfikowanie działań profilaktycznych w zakresie przeciwdziałania przemocy domowej. RPPPD zawiera szeroki wachlarz działań profilaktycznych. Warto zwrócić uwagę na zadania w zakresie podniesienia poziomu wiedzy i świadomości społecznej w zakresie przyczyn i skutków przemocy domowej, w tym realizację kampanii informacyjnych.

Program dostrzega także rolę systemu edukacji. Program wprost wskazuje, że konieczne jest „podejmowanie działań edukacyjnych w systemie oświaty” (działanie 1.3), obejmujących m.in. kształtowanie kompetencji społecznych, umiejętności rozwiązywania konfliktów oraz promowanie relacji opartych na szacunku. Działania te powinny mieć charakter długofalowy i być na ukierunkowane na zmianę norm społecznych sprzyjających przemocy.

Równolegle, w działaniu 1.4 akcentuje się „wspieranie działań wychowawczych i profilaktycznych skierowanych do rodzin”.

Program zakłada zlecanie realizacji zadań publicznych (np. działań edukacyjnych) podmiotom zewnętrznym, co w polskim systemie oznacza w praktyce istotną rolę organizacji społeczeństwa obywatelskiego w realizacji polityk publicznych.

W Programie, w dziale „Profilaktyka, diagnoza społeczna i edukacja społeczna” znajdują się także obowiązki dotyczące opracowywania i realizacji programów przeciwdziałania przemocy domowej (gminnych, powiatowych i wojewódzkich) oraz realizację programów osłonowych.

Program osłonowy „Wspieranie jednostek samorządu terytorialnego w przeciwdziałaniu przemocy domowej jako przemocy ze względu na płeć”

Program ten wyraźnie lokuje profilaktykę (zapobieganie) jako jeden z kluczowych elementów systemu przeciwdziałania przemocy. Już we wstępie wskazuje się, że obowiązek przeciwdziałania przemocy obejmuje nie tylko reagowanie, ale także wdrażanie standardów wynikających z Konwencji Stambulskiej i rekomendacji GREVIO, w tym działań zapobiegawczych.

Szczególne znaczenie ma Priorytet IV programu, który wprost dotyczy działań profilaktycznych. Dokument jednoznacznie diagnozuje, że dotychczasowy system w Polsce jest „skoncentrowany na reagowaniu na przemoc, a nie na jej zapobieganiu”, co stanowi jedną z głównych luk wymagających interwencji polityki publicznej . W odpowiedzi program wskazuje, że działania profilaktyczne powinny mieć charakter strukturalny i długofalowy, a nie incydentalny.

Program definiuje profilaktykę w sposób szeroki i zgodny z podejściem systemowym. Obejmuje ona przede wszystkim zmianę postaw społecznych i kulturowych, w tym eliminowanie przekonań sprzyjających usprawiedliwianiu przemocy wobec kobiet oraz przeciwdziałanie jej utrwalaniu. Jednocześnie dokument podkreśla konieczność adresowania źródeł przemocy, wskazując wprost na nierówności strukturalne między kobietami a mężczyznami jako jeden z jej kluczowych czynników oraz konieczność realizacji programów i działań na rzecz wzmacniania samodzielnej pozycji kobiet. Tym samym profilaktyka przemocy zostaje powiązana z działaniami na rzecz równości.

W wymiarze operacyjnym program przewiduje szereg działań profilaktycznych, które mają charakter edukacyjny, diagnostyczny i społeczny. Należą do nich m.in.: prowadzenie lokalnych działań zwiększających świadomość różnych form przemocy (w tym przemocy ze względu na płeć), realizacja badań umożliwiających rzetelną diagnozę problemu oraz działania edukacyjne promujące równość kobiet i mężczyzn, niestereotypowe role płciowe, wzajemny szacunek i rozwiązywanie konfliktów bez użycia przemocy. Program akcentuje także znaczenie prawa do nietykalności osobistej oraz upowszechniania wiedzy o formach przemocy uwarunkowanych płcią społeczno-kulturową.

Istotnym elementem podejścia profilaktycznego jest również powiązanie go z innymi priorytetami programu. W szczególności zwiększenie dostępności usług (Priorytet II) oraz rozwój współpracy międzyinstytucjonalnej (Priorytet III) wzmacniają skuteczność działań zapobiegawczych poprzez eliminowanie barier w dostępie do wsparcia i poprawę koordynacji działań.

Program podkreśla także znaczenie diagnozy i monitorowania – wskazując, że skuteczna profilaktyka wymaga rzetelnych danych oraz systematycznej ewaluacji działań.

Podsumowując, Program osłonowy wprowadza wyraźne przesunięcie akcentu z działań reaktywnych na profilaktykę jako strategiczny element polityki przeciwdziałania przemocy, rozumianą jako długofalowe oddziaływanie na normy społeczne, struktury nierówności oraz dostęp do wsparcia.

Ustawa o równym traktowaniu i Krajowy Program na Rzecz Równego Traktowania na lata 2022-2030

Ustawa o równym traktowaniu (2010) jest bardzo ważnym dokumentem z punktu widzenia profilaktyki przemocy wobec kobiet i innej przemocy ze względu na płeć. Zawiera zakaz dyskryminacji, definicje molestowania seksualnego, przewiduje obowiązki władz publicznych w zakresie promowania równego traktowania – obejmuje kluczowe mechanizmy zapobiegania nierównościom, które wg Konwencji Stambulskiej (art. 12 i 14) są rdzeniem prewencji przemocy wobec kobiet.

Programem, który operacjonalizuje jej zapisy to Krajowy Program Działań na rzecz Równego Traktowania 2022-2030. Przewiduje on szereg działań, które można kwalifikować jako profilaktykę przemocy ze względu na płeć, ponieważ zmierzają do:
– zmiany norm społecznych sprzyjających przemocy (regularne systemowe działania edukacyjne i kampanie),
– eliminowania nierówności płciowych, będących źródłem przemocy,
– zapobiegania molestowaniu i molestowaniu seksualnemu,
wzmacniania kobiet ekonomicznie i społecznie,
– budowania systemowej zdolności instytucji do reagowania na przemoc,
– ochrony grup szczególnie narażonych z perspektywy intersekcjonalnej.

Kodeks pracy

Kodeks pracy nakłada na pracodawcę bezwzględny obowiązek przeciwdziałania mobbingowi (art. 94³ KP), dyskryminacji (art. 18³a KP) i molestowaniu (ze względu na płeć, wiek, niepełnosprawność, rasę, religię, narodowość, orientację seksualną i.in. w zakresie zatrudnienia, awansu i szkoleń) oraz molestowaniu seksualnemu (forma dyskryminacji ze względu na płeć, które oznacza każde niepożądane zachowanie o charakterze seksualnym lub odnoszące się do płci osoby pracującej, którego celem lub skutkiem jest naruszenie godności tej osoby, w szczególności stworzenie wobec niej zastraszającej, wrogiej, poniżającej, upokarzającej lub uwłaczającej atmosfery. Molestowanie seksualne może występować w formie fizycznej, werbalnej lub pozawerbalnej.

Obowiązki pracodawcy obejmują m.in. taką organizację pracy, żeby nie dochodziło do nierównego traktowania osób zatrudnianych i zatrudnionych, molestowania czy molestowania seksualnego. To oznacza przede wszystkim działania informacyjne i szkolenia dla wszystkich osób pracujących z zapobiegania, rozpoznawania i postępowania w sytuacjach naruszeń. Konieczne jest również wprowadzenie wewnętrznych procedur antymobbingowych i antydyskryminacyjnych, w tym jasne i bezpieczne procedury zgłaszania naruszeń. To pracodawca odpowiada za zapewnienie równego traktowania oraz bezpiecznego środowiska pracy i może ponosić konsekwencje.

Ustawa o pomocy społecznej

System pomocy społecznej odgrywa kluczową rolę zarówno w profilaktyce (zapobieganiu) przemocy, jak i w interwencji wobec jej występowania. Ustawa o pomocy społecznej jasno określa, że jej celem jest nie tylko reagowanie na kryzysy, ale także zapobieganie powstawaniu trudnych sytuacji życiowych oraz wzmacnianie zdolności osób i rodzin do ich przezwyciężania (art. 2–3). To oznacza, że przeciwdziałanie przemocy powinno być rozumiane szerzej niż wyłącznie działania reaktywne.

W obszarze profilaktyki (zapobiegania) kluczowe znaczenie ma praca socjalna, definiowana jako działanie ukierunkowane na wzmacnianie zdolności do funkcjonowania w społeczeństwie oraz tworzenie warunków temu sprzyjających. Szczegółowo odnoszą się do tego także zadania pracownika socjalnego (art. 119). W praktyce obejmuje ona wczesne rozpoznawanie ryzyk, wspieranie kompetencji opiekuńczo-wychowawczych, pracę z rodzinami doświadczającymi napięć oraz działania edukacyjne. Istotnym narzędziem profilaktycznym jest także poradnictwo specjalistyczne (art. 46), które – dostępne niezależnie od dochodu – obejmuje diagnozę, profilaktykę i terapię problemów psychologicznych, rodzinnych i prawnych. Dzięki temu system pomocy społecznej może działać na etapie poprzedzającym eskalację przemocy.

Rządowy program ograniczania przestępczości i aspołecznych zachowań „Razem bezpieczniej na lata 2025–2028”

Program przewiduje m.in.: propagowanie aktywnego i bezpiecznego stylu życia; kształtowanie pożądanych postaw obywatelskich, społecznych i etycznych; kształtowanie bezpiecznych przestrzeni w miejscach publicznych i społeczności lokalnych. Przewiduje się działania w zakresie profilaktyki przemocy rówieśniczej, cyberprzemocy, przemocy motywowanej uprzedzeniami i dyskryminacji.

Ustawa Prawo o szkolnictwie wyższym

Już z preambuły Ustawy wynika szczególna rola uczelni i innych ośrodków badawczych a także poszczególnych osób związanych z nimi – odpowiadają oni za przyszłe pokolenia i współkształtowanie standardów moralnych obowiązujących w życiu publicznym.

Misją systemu szkolnictwa wyższego jest m.in. kształtowanie postaw obywatelskich i uczestnictwo w rozwoju społecznym (art.2.). System szkolnictwa wyższego i nauki ma funkcjonować  z poszanowaniem standardów międzynarodowych, zasad etycznych i dobrych praktyk w zakresie kształcenia i działalności naukowej oraz z uwzględnieniem szczególnego znaczenia społecznej odpowiedzialności nauki (art.3). Jednym z podstawowych zadań uczelni jest umacnianie zasad demokracji i poszanowanie praw człowieka (art.11).

Z kolei do zadań Rektora należy utrzymanie porządku i bezpieczeństwa na terenie uczelni (art. 50). Rektor ma także zapewnić bezpieczne i higieniczne warunki pracy i kształcenia w szczególności przez udostępnienie odpowiedniej infrastruktury oraz prowadzenie szkoleń. Rektor odpowiada także za zarządzanie całą uczelnią, wykonywanie czynności z zakresu prawa pracy, prowadzenie polityki kadrowej i zapewnianie wykonywania przepisów obowiązujących w uczelni (art. 23).

Powyższe regulacje wyraźnie określają, że zapobieganie przemocy i dyskryminacji (w tym molestowaniu) nie jest kwestią fakultatywną, lecz elementem ustawowej odpowiedzialności władz uczelni za bezpieczeństwo wspólnoty akademickiej.

Uczelnie już dziś mają wystarczające podstawy prawne, by wdrożyć spójny system profilaktyki.
Po pierwsze, przez statut, regulaminy i zarządzenia rektora może ustanowić standardy zachowań, obowiązek podnoszenia kompetencji, procedury zgłoszeń i zasady ochrony osób pokrzywdzonych, bo rektor odpowiada za wykonywanie przepisów obowiązujących w uczelni i za organizację administracji uczelni. Po drugie, może objąć procedurami całą wspólnotę akademicką: osoby prowadzące badania, dydaktykę, zajmujące się zarządzaniem i administracją a także studiujące.
Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce przewiduje odpowiedzialność dyscyplinarną nauczycieli akademickich za czyny uchybiające obowiązkom lub godności zawodu (art. 275 ust. 1), studentów za naruszenie przepisów obowiązujących w uczelni lub czyn uchybiający godności studenta (art. 307 ust. 1), a doktorantów za naruszenie przepisów obowiązujących w podmiocie prowadzącym szkołę doktorską lub czyn uchybiający godności doktoranta (art. 322 ust. 1).

Powyższe regulacje obligują uczelnię do aktywnego zapobiegania molestowaniu, molestowaniu seksualnemu, przemocy (fizycznej, psychicznej, seksualnej innej), stalkingowi czy przemocy z użyciem nowych technologii, zwłaszcza jeśli dokonywana jest przy użyciu sprzętu lub w przestrzeniach zarządzanych przez uczelnię i in.

System oświaty

System oświaty w Polsce nakłada na szkoły i organy prowadzące wyraźne, ustawowe obowiązki w zakresie zapobiegania (profilaktyki) przemocy, które mają charakter systemowy i wyprzedzający wobec działań interwencyjnych. Zgodnie z art. 1 pkt 1, 3 i 14 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe, system oświaty zapewnia realizację prawa ucznia do kształcenia w warunkach poszanowania jego godności oraz bezpieczeństwa, wspiera wychowawczą rolę szkoły oraz kształtuje postawy sprzyjające odpowiedzialnemu funkcjonowaniu w społeczeństwie. Oznacza to, że przeciwdziałanie przemocy – w tym przemocy rówieśniczej, psychicznej czy ze względu na płeć – jest elementem konstytutywnym funkcji wychowawczej szkoły, a nie działaniem fakultatywnym.

Na poziomie organizacyjnym obowiązek ten jest skonkretyzowany w art. 68 ust. 1 pkt 6 Prawa oświatowego, zgodnie z którym dyrektor szkoły odpowiada za zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków pobytu uczniów w szkole. Przepisy wykonawcze – w szczególności rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 31 października 2024 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych szkołach i placówkach (§ 2–4, § 14–16) – rozwijają ten obowiązek, wskazując na konieczność organizowania nadzoru nad uczniami, identyfikowania zagrożeń oraz podejmowania działań zapobiegawczych. Bezpieczeństwo rozumiane jest tu szeroko i obejmuje również relacyjne i psychospołeczne warunki funkcjonowania uczniów, a więc także przeciwdziałanie przemocy.

Kluczowym instrumentem profilaktyki jest program wychowawczo-profilaktyczny, którego obowiązek realizacji wynika z art. 26 Prawa oświatowego. Program ten, oparty na diagnozie potrzeb i problemów uczniów, obejmuje działania wychowawcze i profilaktyczne skierowane do całej społeczności szkolnej. W praktyce oznacza to konieczność systematycznego podejmowania działań zapobiegających przemocy poprzez rozwijanie kompetencji społecznych i emocjonalnych uczniów, budowanie bezpiecznego klimatu szkoły oraz przeciwdziałanie dyskryminacji. Uzupełniająco, zgodnie z art. 47 ust. 1 pkt 5 Prawa oświatowego oraz rozporządzeniem w sprawie pomocy psychologiczno-pedagogicznej, szkoły są zobowiązane do rozpoznawania indywidualnych potrzeb uczniów i podejmowania działań wspierających, co stanowi istotny element wczesnej profilaktyki przemocy.

W ujęciu systemowym należy podkreślić, że przepisy prawa oświatowego wyraźnie rozróżniają – choć nie wprost – dwa poziomy działania: profilaktykę, realizowaną poprzez stałe oddziaływania wychowawcze, organizacyjne i edukacyjne (art. 1, art. 26), oraz interwencję, związaną z zapewnieniem bezpieczeństwa i reagowaniem na konkretne zdarzenia (art. 68 oraz przepisy wykonawcze). Konstrukcja ta wskazuje, że ustawodawca traktuje profilaktykę jako podstawowy obowiązek szkoły, a interwencję jako działanie wtórne, uruchamiane w sytuacji naruszenia bezpieczeństwa.
Ważne dokumenty: Ustawa o systemie oświaty, prawo oświatowe, odpowiednie rozporządzenia (np. Rozporządzanie w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych szkołach i placówkach).

Polskie rozwiązania są w dużej mierze zgodne z międzynarodowymi standardami, w szczególności z podejściem whole-school approach rekomendowanym przez UNESCO i WHO, ponieważ:
– zakładają systemowe działania obejmujące całą społeczność szkolną (art. 26),
– łączą profilaktykę z organizacją środowiska szkolnego i odpowiedzialnością instytucjonalną (art. 68),
– uwzględniają wsparcie psychologiczno-pedagogiczne jako element wczesnej prewencji.

Jednocześnie widoczne są istotne luki. Po pierwsze, przepisy nie zawierają wyraźnego odniesienia do przemocy ze względu na płeć (gender-based violence), co odróżnia je od standardów międzynarodowych (np. WHO, UNESCO, GREVIO), które podkreślają konieczność działań ukierunkowanych na nierówności strukturalne i stereotypy płciowe. Po drugie, choć model prawny umożliwia realizację podejścia całościowego, jego wdrażanie pozostaje w dużej mierze zdecentralizowane i zależne od jakości lokalnych programów oraz kompetencji kadry. W efekcie polski system posiada solidne podstawy normatywne dla profilaktyki przemocy, ale wymaga wzmocnienia w zakresie podejścia równościowego i bardziej spójnej implementacji standardów whole-school w praktyce.

Dodatkowe dokumenty

W przygotowaniu rozwiązań w zakresie profilaktyki przemocy wobec kobiet i innej przemocy ze względu na płeć można opierać się także na innych regulacjach:

  • Podstawa programowa kształcenia ogólnego
  • Regulacje wewnętrzne takie jak programy profilaktyczne, polityki i procedury w szkołach, uczelniach, miejscach pracy, instytucjach administracji publicznej itd. 
  • Ustawa o ochronie małoletnich, w tym Standardy ochrony małoletnich i in.

Finansowanie profilaktyki w Polsce

Zgodnie z europejskimi standardami kalkulacji (FRA/EIGE) – koszt przemocy wobec kobiet w Polsce to ok. 100 mld zł rocznie (koszty cierpienia i dobrostanu, zdrowotne, usług społecznych, wymiaru sprawiedliwości, utraconej produktywności). Budżet Rządowego Programu Przeciwdziałania Przemocy Domowej wynosi w skali rocznej ok. 50–60 mln zł. Na łagodzenie i leczenie skutków przemocy Polska przeznacza ok. 0,056% kwoty kosztów generowanych przez tą przemoc (mniej niż 1 promil, 50 milionów z 90 miliardów).

Najdroższą strategią państwa wobec przemocy jest brak profilaktyki przemocy.

  • Polska polityka antyprzemocowa jest prawie w całości skupiona wokół przemocy domowej i skoncentrowana na działaniach reakcyjnych (95-98% środków), a nie na zapobieganiu przemocy (2% jest przeznaczanie na kampanie). Środki publiczne przeznaczone są m.in. na: utrzymanie i rozwój specjalistycznych ośrodków wsparcia dla osób pokrzywdzonych przemocą, zespoły interdyscyplinarne, programy korekcyjno-edukacyjne i terapeutyczne dla sprawców, szkolenia specjalistów, analizy, kampanie społeczne, ewaluacje programu, bezpłatną całodobową linię wsparcia.
  • Jednocześnie profilaktyka nie może się odbywać kosztem ochrony osób pokrzywdzonych przemocą. Konieczne jest wyznaczenie osobnych środków budżetowych.
  • Realizowana w wielu gminach profilaktyka jest niedofinansowana lub pozorna – sprowadza się do jednorazowych akcji, plakatów lub krótkich szkoleń nie adresujących kwestii płci i źródeł przemocy.
  • Jest to sprzeczne z wymogami Konwencji Stambulskiej (Art. 12–15), która uznaje prewencję pierwotną – w tym edukację równościową, edukację w zakresie zgody w relacjach intymnych, empowerment dziewczyn i kobiet, działania skierowane do mężczyzn i chłopców itd. za rdzeń polityki antyprzemocowej.

Konieczne jest utworzenie budżetu na działania profilaktyczne odnoszące się do przemocy wobec kobiet i innej przemocy ze względu na płeć. Nawet najlepsze prawo, jeśli nie zostanie zoperacjonalizowane i wsparte adekwatnymi środkami finansowymi, nie może skutecznie działać.  Od 2024 roku Polska dysponuje środkami z Krajowego Planu Odbudowy (KPO), którego wspierają działania w ramach Krajowego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie, głównie poprzez finansowanie Programu Osłonowego „Wspieranie Jednostek Samorządu Terytorialnego w Tworzeniu Systemu Przeciwdziałania Przemocy Domowej”. Jest to jednak źródło ograniczone czasowo i niewystarczające. Wysokość środków na profilaktykę przemocy nie powinna być niższa niż 1% generowanych kosztów przemocy, czyli około 1 mld PLN.

  1. Poniższe opracowanie autorstwa Agaty Teutsch to pierwszy tego rodzaju podsumowanie w Polsce. Z pewnością możliwe jest uzupełnienie zawartych w nim informacji. Materiał należy uznać za punkt wyjścia, a nie wyczerpującą analizę, zwłaszcza, że prawo ulega dynamicznym zmianom, a Dyrektywa (UE) 2024/1385 w sprawie zwalczania przemocy wobec kobiet i przemocy domowej ma zostać transponowana do prawa polskiego do 14 czerwca 2027. ↩︎
Data aktualizacji: 20.04.2026

Leksykon

Aktualności

Znajdź
pomoc

Zapisz się na
newsletter

Otrzymuj aktualizacje z najnowszymi zasobami i wydarzeniami
Zapisz się

Kontakt

fundacja@autonomia.org.pl

Treści niniejszej strony zostały opracowane na podstawie oficjalnych, bazujących na rzetelnych danych naukowych, dokumentach i opracowaniach międzynarodowych i krajowych m.in.:

  • Preventing violence against women: Article 12 of the Istanbul Convention. A collection of papers on the Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence. Council of Europe (2014).
  • Together for Prevention: Handbook on Multisectoral National Action Plans to Prevent Violence against Women and Girls. The Equality Institute and UN Women (2023).
  • A life free from violence Primary prevention as the key to eliminating violence against women and girls. Women against Violence Europe (2023).
  • Change the story: A shared framework for the primary prevention of violence against women in Australia (2nd ed.). Our Watch (2021).
  • Strony internetowe: https://prevention-collaborative.org/, https://www.ourwatch.org.au/.

Pomysł i opracowanie merytoryczne: Agata Teutsch, współpraca – Magdalena Świder
Projekt graficzny: Marianna Wybieralska
Kodowanie: Michał Sepioło

Prawa autorskie: licencja CC BY-NC-ND 4.0 (Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych) – możliwe pobieranie i udostępnianie treści strony, pod warunkiem podania autorstwa i niekomercyjnego wykorzystania, bez zmian w utworze.

Ta strona internetowa porusza ważne tematy związane z przemocą wobec kobiet i dziewczynek i inną przemocą ze względu na płeć. Jeśli treść Cię poruszyła lub wpływa na Ciebie negatywnie, możesz zrobić sobie przerwę np. wyjść na spacer, ale może być Ci też potrzebna rozmowa z zaufaną osobą lub sięgnięcie po specjalistyczną pomoc.

Fundacja Autonomia nie zapewnia pomocy doraźnej ani wsparcia osobom doświadczającym lub zagrożonym przemocą domową i/lub napaścią seksualną. Jeśli potrzebujesz pomocy, przejdź do [Znajdź pomoc].

Bez Przemocy
Powered by  Zgodności ciasteczek z RODO
Przegląd prywatności

Ta strona korzysta z ciasteczek, aby zapewnić Ci najlepszą możliwą obsługę. Informacje o ciasteczkach są przechowywane w przeglądarce i wykonują funkcje takie jak rozpoznawanie Cię po powrocie na naszą stronę internetową i pomaganie naszemu zespołowi w zrozumieniu, które sekcje witryny są dla Ciebie najbardziej interesujące i przydatne.