Upłciowione czynniki prowadzące do przemocy wobec kobiet

Upłciowione¹ czynniki prowadzące do przemocy mężczyzn wobec kobiet to te uwarunkowania, które na poziomie populacyjnym w sposób najbardziej konsekwentny pozwalają przewidywać jej występowanie oraz wyjaśniają jej płciowy charakter. Przemoc wobec kobiet nie jest powodowana ani determinowana przez jeden pojedynczy czynnik. Jednak wraz ze wzrostem liczby istotnych czynników oraz siły ich oddziaływania rośnie również prawdopodobieństwo przemocy wobec kobiet.

Czynniki te określa się mianem „upłciowionych czynników prowadzących do przemocy” (gendered drivers of violence), ponieważ wynikają one z dyskryminujących ze względu na płeć struktur instytucjonalnych, społecznych i ekonomicznych, z norm społecznych i kulturowych oraz z praktyk organizacyjnych, społecznościowych, rodzinnych i relacyjnych. Łącznie tworzą one środowisko, w którym kobiety i mężczyźni nie są postrzegani jako równi, a przemoc wobec kobiet jest zarówno bardziej prawdopodobna, jak i częściej tolerowana, a nawet usprawiedliwiana. W tym kontekście międzynarodowe badania wskazują, że następujące przejawy nierówności płci są najbardziej konsekwentnie powiązane z wyższym poziomem przemocy mężczyzn wobec kobiet:

1: Przyzwolenie na przemoc wobec kobiet.

2: Kontrola mężczyzn nad procesami decyzyjnymi oraz ograniczanie niezależności kobiet w życiu publicznym i prywatnym.

3: Sztywne stereotypy płciowe oraz dominujące wzorce męskości.

4: Męskie relacje rówieśnicze i kultury męskości, które podkreślają agresję, dominację i kontrolę.

Zrozumienie tych uwarunkowań płciowych ma kluczowe znaczenie dla zrozumienia przemocy mężczyzn wobec kobiet, ponieważ wyjaśniają one skalę oraz trwałość przemocy ze względu na płeć w całej populacji. Nie należy jednak analizować ich w oderwaniu od czynników kontekstowych ani traktować jako wystarczających do pełnego wyjaśnienia konkretnego aktu przemocy. W szczególności, choć upłciowione czynniki prowadzące do przemocy wywodzą się z szerszego kontekstu nierówności płci, krzyżują się one również z innymi formami opresji, dyskryminacji i wykluczenia. Z tego względu podejście intersekcjonalne jest niezbędne w skutecznej profilaktyce przemocy.

Czynniki potęgujące przemoc wobec kobiet

Inna grupa czynników, określana jako czynniki potęgujące, nabiera znaczenia w kontekście upłciowionych czynników prowadzących do przemocy. Żaden z tych czynników sam w sobie nie pozwala przewidywać ani nie prowadzi do przemocy mężczyzn wobec kobiet, jednak każdy z nich ma wpływ na występowanie lub dynamikę przemocy wobec kobiet. Wyróżnia się cztery czynniki potęgujące:

1: Przyzwolenie na przemoc jako taką.

2: Doświadczanie przemocy oraz narażenie na przemoc (ekspozycja na przemoc).

3: Czynniki osłabiające zachowania prospołeczne.

4: Backlash (wrogie reakcje na postępowe zmiany) i opór wobec działań profilaktycznych oraz na rzecz równości płci.

Każdy z tych czynników potęgujących działa w odmienny sposób i powinien być analizowany jako element, który może zarówno krzyżować się z upłciowionymi czynnikami prowadzącymi do przemocy wobec kobiet, jak i wywierać niezależny wpływ na skalę oraz wzorce tej przemocy.²

Czynnik potęgujący może:

• potęgować lub zwiększać oddziaływanie jednego lub kilku upłciowionych czynników prowadzących do przemocy wobec kobiet w określonych kontekstach lub okolicznościach;
• zwiększać ogólną skalę przemocy w populacji albo prawdopodobieństwo lub częstotliwość przemocy w konkretnych sytuacjach lub kontekstach;
• wpływać na charakter, dotkliwość i dynamikę przemocy w określonych okolicznościach;
• modyfikować względny wpływ nierówności płci oraz innych systemowych i strukturalnych form opresji i dyskryminacji na skalę i wzorce przemocy wobec kobiet.

O ile upłciowione czynniki prowadzące do przemocy stanowią trwały, strukturalny element funkcjonowania społeczeństwa, o tyle czynniki potęgujące mają charakter bardziej kontekstowy – oddziałują w określonych sytuacjach oraz na konkretnych poziomach modelu społeczno-środowiskowego.

Staranna analiza  tego, jak czynniki te przejawiają się w kontekście płci, jest niezbędna zarówno do wyjaśnienia powszechności wzorców przemocy wobec kobiet, jak i do skutecznego projektowania działań profilaktycznych.

Our Watch. (2021). Change the story: A shared framework for the primary prevention of violence against women in Australia (2nd ed.). Melbourne, Australia: Our Watch. Str. 36, 48. Tłumaczenie z użyciem narzędzi LLM poddane redakcji językowej.

Związek pomiędzy płcią a orientacją seksualną i tożsamością płciową w odniesieniu do przemocy

Analiza czynników związanych z płcią społeczno- kulturową (gender) i czynników napędzających przemoc wobec osób nieheteronormatywnych i osób trans i niebinarnych wskazuje na istotne powiązania.

Wynika to z sztywnych, binarnych i hierarchicznych konstrukcji zarówno płci, jak i seksualności. Wśród kluczowych społecznych czynników stanowiących źródła przemocy wobec osób LGBTIQ znajdują się sztywne normy płci, heteronormatywność i cisnormatywność – postawy, normy i zachowania, które cenią heteroseksualność jako normalną lub preferowaną orientację seksualną oraz cispłciowość jako normalną i preferowaną tożsamość płciową. Mają one silny wpływ na to, jak ludzie rozumieją binarne role płciowe i normy związane z płcią. 

Ważne jest, aby działania zmierzające do zapobieżenia przemocy, w tym wobec osób LGBTIQ były prowadzone z udziałem osób z tej społeczności i obejmowały działania biorące pod uwagę powiązania między czynnikami napędowymi przemocy, w szczególności związkami między sztywnymi rolami płciowymi, społecznie dominującymi formami męskości, heteronormatywnością, cisnormatywnością i homofobią.