Wprowadzenie

Przemoc wobec dzieci i przemoc wobec kobiet mają nie tylko długoterminowe konsekwencje dla zdrowia dzieci, ich rozwoju i dobrostanu. Łączą je również wspólne czynniki ryzyka i normy społeczne, zakorzenione w nierównościach płci, co oznacza, że możliwe są rozwiązania, które będą zapobiegać i przeciwdziałać obu rodzajom przemocy. Programy wychowawcze docierają do coraz szerszego grona osób. Badania potwierdzają, że mogą one stanowić ważne narzędzie profilaktyki przemocy wobec dzieci i kobiet. Jednak bardzo niewiele aktualnie realizowanych programów dla rodziców wyraźnie dąży do zmniejszenia zarówno przemocy wobec dzieci, jak i przemocy wobec kobiet, chociaż badania wskazują, że programy te mogą redukować oba te zjawiska jednocześnie. 

Programy tego typu dążą do zmiany postaw i zachowań rodziców związanych z płcią, aby poprawić relacje partnerskie oraz sposób wychowywania dzieci.

• Promują krytyczną refleksję nad nierównościami płciowymi, normami i relacjami władzy.
• Wspierają rodziców w dostrzeganiu korzyści wynikających z bardziej równościowych sposobów funkcjonowania. 
• Wzmacniają umiejętności relacyjne i rodzicielskie, poprawiając jakość relacji między obojgiem rodziców oraz między rodzicami i dziećmi.

Pamiętajmy – nie każdy program skierowany do rodziców, dotyczący odpowiedzialnego rodzicielstwa będzie programem sprzyjającym równości płci, rewizji szkodliwych wzorców i profilaktyce przemocy wobec kobiet i dzieci. By program był skuteczny w tym zakresie, koniecznie musi spełniać konkretne kryteria.

Skuteczność programów rodzicielskich opartych na podejściu do zmiany szkodliwych wzorców

W toku systematycznego przeglądu zidentyfikowano co najmniej 19 programów prewencyjnych, które jednocześnie zmniejszały przemoc wobec dzieci i przemoc wobec kobiet ze strony partnera.

Z badań wynika, że programy takie mogą redukować dwa typy przemocy jednocześnie, nawet jeśli pierwotnie były ukierunkowane tylko na jeden. Efekty obejmują zarówno: zmiany behawioralne (np. mniej przemocy – mężczyźni byli o ok. 50% mniej skłonni do stosowania przemocy wobec partnerek, a efekt utrzymywał się także po 6 latach od udziału w programie (program Bandebereho); odnotowano znaczny spadek stosowania kar fizycznych (pilotaż Programu P–ECD)), jak i zmiany strukturalne w relacjach (wzrost zaangażowania ojców – mężczyźni poświęcali ok. 1 godzinę więcej dziennie na prace domowe i opiekę (program Bandebereho), poprawa relacji partnerskich i komunikacji, bardziej równościowy podział obowiązków). Efekty mogą być długotrwałe (utrzymujące się kilka lat po interwencji).

Jednocześnie warto zaznaczyć, że baza dowodowa jest rosnąca, ale nadal ograniczona: wiele programów badano w pojedynczych kontekstach, a różne metodologie i wskaźniki utrudniają porównania.

Zestaw opracowań dotyczących programów rodzicielskich

UNESCO wraz z Equimundo i Preventive Collaborative opracowały zestaw wskazówek poświęconych programom wsparcia dla rodziców i opiekunów, które mają na celu jednoczesne ograniczenie przemocy wobec dzieci i przemocy wobec kobiet.

Opracowanie pierwsze odpowiada na pytanie „dlaczego wzbogacenie programów rodzicielskich o komponenty skupione na profilaktyce przemocy mają znaczenie?”. Opracowanie drugie analizuje to, w jaki sposób są zbudowane i realizowane takie programy zorientowane na zmianę szkodliwych wzorców płciowych (ang. gender-transformative parenting programmes). Trzecia broszura zawiera wskazówki  na temat tego, w jaki sposób dostosować istniejące programy, tak by mocniej wpływały na zapobieganie przemocy. Czwarta publikacja odnosi się do standardów mierzenia zmiany. Wszystkie są dostępne: https://www.unicef.org/innocenti/reports/parenting-programmes-reduce-violence-against-children-and-women

Publikacje odwołują się do globalnych strategii takich jak INSPIRE (siedem strategii na rzecz eliminacji przemocy wobec dzieci) oraz RESPECT (strategia zapobiegania przemocy wobec kobiet – więcej informacji w sekcji Prawo), które zawierają komponenty dotyczące wspierania rodziców i osób sprawujących opiekę. W sekcji z rekomendowanymi zasobami w broszurze drugiej odwołano się do Programu P i jego adaptacji w różnych miejscach na świecie.

Programy rodzicielskie na rzecz ograniczania przemocy wobec dzieci i kobiet: Charakterystyka podejścia uwzględniającego zmianę szkodliwych wzorców płciowych

Po pierwsze programy takie uznają, że zarówno przemoc wobec dzieci, jak i przemoc wobec kobiet mają wspólne czynniki ryzyka i zakorzenione są w nierównościach płciowych oraz szkodliwych dynamikach władzy.

Kluczowe wnioski z analizy istniejących programów

• Współwystępowanie przemocy: Przemoc wobec dzieci i kobiet często idzie w parze, co pozwala na stosowanie wspólnych rozwiązań w ramach programów wychowawczych dla rodziców i osób sprawujących opiekę nad dziećmi.
• Podejście transformujące: Skuteczne interwencje nie tylko uczą umiejętności wychowawczych, ale aktywnie kwestionują nierówne normy płciowe i promują sprawiedliwe relacje w rodzinie.
• Angażowanie mężczyzn: Kluczowym elementem jest włączenie ojców i męskich opiekunów jako równorzędnych partnerów w opiece, przy jednoczesnym zachowaniu bezpieczeństwa i autonomii kobiet.
• Struktura i treść: Programy te opierają się na ustrukturyzowanych programach edukacyjnych, metodach partycypacyjnych oraz treściach obejmujących m.in. komunikację w parze, regulację emocji i refleksję nad własnym dzieciństwem.

Definicja i cele programów przekształcających szkodliwe wzorce

Programy te celowo dążą do zajęcia się pierwotnymi przyczynami nierówności opartych na płci oraz do przekształcenia szkodliwych ról i dysproporcji władzy. Ich celem jest:

• Przekształcenie postaw rodziców: Poprawa relacji w parze oraz zmiana sposobu wychowywania dzieci poprzez krytyczną refleksję nad normami płciowymi.
• Budowanie umiejętności: Wzmocnienie komunikacji, samoregulacji emocjonalnej, rozwiązywania konfliktów i zarządzania stresem.
• Promowanie opieki bazującej na równości: Zwiększenie zdolności rodziców do zapewnienia dzieciom opieki nienacechowanej stereotypami płciowymi, zapewniającej równe szanse na zabawę i naukę.

Wspólne zasady programowe

Skuteczne programy, niezależnie od kontekstu kulturowego, opierają się na następujących fundamentach:

1. Ugruntowanie w równości płci i prawach kobiet

Programy promują równość nie tylko jako cel, ale jako ścieżkę do zapobiegania przemocy. Działania są zakorzenione w szacunku dla sprawstwa i autonomii kobiet. Angażując mężczyzn, programy biorą pod uwagę preferencje i obawy kobiet dotyczące większego udziału ojców w życiu dzieci.

2. Aktywne angażowanie mężczyzn jako ojców i opiekunów

Mężczyźni są głównymi sprawcami przemocy wobec partnerek, dlatego ich obecność w programach jest krytyczna dla prewencji. Interwencje podchodzą do mężczyzn pozytywnie, uznając ich chęć bycia lepszymi rodzicami, ale jednocześnie wymagają od nich refleksji nad własnymi postawami i praktykami.

3. Angażowanie społeczności w projektowanie programów

Włączanie rodziców, dzieci i lokalnych interesariuszy w proces adaptacji programu zapewnia jego adekwatność do lokalnych potrzeb i minimalizuje ryzyko backlashu.

4. Podejście oparte na zasobach (Strengths-based approach)

Programy wychodzą z założenia, że większość rodziców chce dla swoich dzieci jak najlepiej. Zamiast wytykać błędy, koncentrują się na wzmacnianiu kompetencji i dobrostanie psychicznym opiekunów. Rekrutacja często odbywa się pod hasłem budowania szczęśliwszych, spokojniejszych rodzin, a nie pod hasłem „redukcji przemocy”.

5. Priorytetowe traktowanie bezpieczeństwa

Programy oceniają i zmniejszają ryzyko, jakie dla kobiet i dzieci może nieść kwestionowanie norm płciowych. Obejmuje to opracowanie protokołów ochrony (safeguarding) oraz ścisłe monitorowanie, czy zwiększone zaangażowanie mężczyzn nie prowadzi do wzmocnienia ich kontroli nad życiem kobiet.

Kluczowe cechy programów

Cecha	Opis
Ustrukturyzowane programy	Zazwyczaj obejmują co najmniej 10 sesji realizowanych w cyklach, co pozwala na zintegrowanie nowych zachowań.
Osoby prowadzące	Często są to przeszkolone osoby z grupy „rówieśniczej” lub kadra lokalnych usług społecznych. Szkolenie osób, które prowadzą programy, trwa zazwyczaj minimum 10 dni i obejmuje pracę nad ich własnymi przekonaniami na temat płci i równości.
Populacja docelowa	Programy są często kierowane do ogółu populacji w obszarach o wysokim wskaźniku przemocy lub do rodzin znajdujących się w trudnej sytuacji (np. ubóstwo).
Rodzaj sesji	Połączenie sesji niekoedukacyjnych – z udziałem wyłącznie mężczyzn lub wyłącznie kobiet (dla komfortu i otwartości) z sesjami dla par (w celu poprawy komunikacji i wspólnego planowania opieki).
Metody partycypacyjne	Unikanie wykładów na rzecz dyskusji grupowych, odgrywania ról i gier, co sprzyja budowaniu zaufania i bezpiecznego środowiska.

Angażowanie ojców: Wyzwania i strategie

Programy, które skutecznie angażują ojców, tworzą dla nich przyjazną przestrzeń, uznając, że mężczyźni rzadko mają okazję rozmawiać z mężczyznami o aspiracjach, radościach, obawach i wyzwaniach związanych z ojcostwem.

• Kwestionowanie stereotypów: Przełamywanie wizji ojca jako wyłącznie „żywiciela rodziny” i podkreślanie zdolności mężczyzn do troski i budowania więzi.
• Współczucie i odpowiedzialność: Programy podchodzą do mężczyzn z empatią (uznając wpływ ich własnych doświadczeń z dzieciństwa), ale jednocześnie wymagają od nich odpowiedzialności za krytyczną refleksję nad sztywnymi wzorcami ojcostwa i (nie)stosowanie przemocy.
• Budowanie pewności siebie: Uczenie praktycznych umiejętności opiekuńczych (karmienie, kąpiel), co zwiększa komfort mężczyzn w dzieleniu obowiązków z partnerkami.

Angażowanie mężczyzn wymaga zarówno empatii, jak i odpowiedzialności – przeciwdziałania bezkarności oraz zachęcania mężczyzn, którzy nie stosują przemocy, do reagowania na przemoc stosowaną przez innych mężczyzn.

Kluczowe treści programowe

Programy przekształcające wzorce płciowe integrują w swoich programach nauczania następujące tematy:

• Refleksja nad normami płciowymi i władzą: Uświadamianie osobom uczestniczącym, jak stereotypowe role płciowe wpływają na ich codzienne interakcje i jakie koszty niosą dla całej rodziny.
• Świadomość przemocy i jej skutków: Budowanie empatii wobec osób doświadczających przemocy oraz zrozumienie, jak przemoc w dzieciństwie rzutuje na późniejsze życie.
• Umiejętności relacyjne w parze: Nauka aktywnego słuchania, wspólnego podejmowania decyzji np. finansowych i dotyczących dzieci oraz rozwiązywania konfliktów bez przemocy.
• Pozytywne rodzicielstwo: Zrozumienie potrzeb rozwojowych dziecka, stosowanie pochwał i nie opartych na karaniu metod dyscypliny.
• Zarządzanie emocjami: Rozpoznawanie wyzwalaczy gniewu i nauka technik uspokajania się (np. ćwiczenia oddechowe, robienie pauzy), aby uniknąć użycia przemocy wobec partnerki/partnera lub dziecka.
• Sprawiedliwy podział obowiązków rodzicielskich: Promowanie równego podziału prac domowych i opieki nad dziećmi jako sposobu na poprawę dobrostanu wszystkich członków rodziny.
• Refleksja nad własnym dzieciństwem: Analiza tego, jak rodzice osób uczestniczących kształtowali ich wzorce płciowe, oraz świadome odrzucanie szkodliwych schematów międzypokoleniowych.
• Odpowiedzialny stosunek do alkoholu: Zwrócenie uwagi na problem nadużywania alkoholu jako czynnika ryzyka przemocy i analizowanie powiązań między męskością a piciem alkoholu.
• Budowanie wsparcia społecznego: Tworzenie sieci rówieśniczych, które pomagają utrzymać pozytywne zmiany w zachowaniu po zakończeniu programu.

Wnioski

Analizowane programy stanowią obiecujące narzędzie w walce z przemocą domową. Poprzez jednoczesne adresowanie przemocy wobec dzieci i kobiet oraz transformację norm płciowych, oferują one holistyczne podejście do budowania zdrowych, opartych na równości rodzin. Skuteczność tych działań zależy od ich ustrukturyzowania, odpowiedniego przeszkolenia osób prowadzących oraz aktywnego włączenia mężczyzn w proces zmiany.

Opracowanie: Agata Teutsch na podstawie materiałów ze strony https://www.unicef.org/innocenti/reports/parenting-programmes-reduce-violence-against-children-and-women.