Profilaktyka przemocy w szkołach
Przemoc wobec kobiet i inna przemoc ze względu na płeć jest także poważnym i wszechobecnym problemem w szkołach, wpływającym zarówno na osoby uczące się, jak i pracujące. Jednocześnie cały system edukacji, od najmłodszych lat, poprzez szkoły podstawowe i średnie stanowi kluczowe środowisko dla promowania szacunku w relacjach, niestosowania przemocy oraz równości płci. Jako instytucje edukacyjne, miejsca pracy i centra społecznościowe, placówki systemu oświaty posiadają niemal powszechny zasięg, docierając do dzieci i młodzieży, a także do dorosłych – kadry, rodziców i in.
Dlaczego placówki edukacyjne (szkoły) są kluczowym miejscem działań?
W szkołach na całym świecie podejmowane są różnorodne działania związane z przeciwstawianiem się przemocy, jednak analizy wskazują, że doraźne i wyrywkowe działania (jednorazowe lekcje, konkursy, przedstawienia), nie uwzględniające perspektywy płci i nie odnoszące się do źródeł przemocy są nieskuteczne. 1
Trwała zmiana postaw wymaga holistycznego, obejmującego całą szkołę podejścia (whole-of-school approach), które adresuje głęboko zakorzenione przyczyny przemocy uwarunkowanej płcią. Znacząca jest także rola rówieśników, silne zaangażowanie nauczycieli i administracji, współpraca ze społecznością/otoczeniem oraz organizacjami kobiecymi i antyprzemocowymi.
W dalszej części opracowania przedstawiono systemowe rozwiązanie z Australii skupione wokół edukacji w zakresie relacji opartych na szacunku.
Z największego jak dotąd przeglądu naukowego programów przeciwdziałania przemocy ze względu na płeć w szkołach, opublikowanego w Frontiers in Education (2025)2 – obejmującego analizę 2088 artykułów i 21 programów spełniających kryteria skuteczności wskazuje się określone kryteria, które mają wpływ na skuteczność programów:
Najsilniejsze dowody skuteczności mają programy, które krytycznie analizują i zmieniają szkodliwe normy płciowe, poddają krytycznej refleksji konstrukcje męskości i władzy, prowadzą refleksję nad społeczną akceptacją przemocy. Takie interwencje prowadzą do wzrostu postaw równościowych, spadku akceptacji przemocy i redukcji przemocy w relacjach.3 Badania pokazują także, że młodzi, którzy widzą tolerancję rówieśniczą wobec przemocy, częściej jej sami dokonują. Dlatego najskuteczniejsze programy uczą, jak reagować na przemoc wobec dziewcząt oraz wzmacniają reakcje z pozycji świadka.4
Poszczególne programy edukacyjne mogą być skuteczne w zapobieganiu i przeciwdziałaniu przemocy na randach, czy przemocy seksualnej lub innej przemocy ze względu na płeć w edukacji, jednak nie wszystkie działają tak samo, a skala efektów zależy od wielu czynników. Nie istnieje ustandaryzowany katalog programów, w związku z tym dwa programy o tej samej nazwie, mogą się całkowicie od siebie różnić niemal pod każdym względem.
W materiałach Our Watch przywołano porównanie dwóch realizowanych w Australii programów zapobiegania przemocy wśród młodzieży: bardziej kompleksowego Dating Matters i mniej kompleksowego Safe Dates. W sześciu punktach pomiaru w ciągu trzech lat Dating Matters wiązał się z 6%–18% niższym poziomem zgłaszanej przemocy na randkach — zarówno sprawstwa, jak i wiktymizacji — w porównaniu z Safe Dates. Dating Matters obejmował m.in. zajęcia w klasach 6-8, szkolenia dla rodziców, szkolenia dla personelu szkoły i współpracę z wydziałem zdrowia. Safe Dates to 10 sesji edukacyjnych dla klas 8-9, konkurs na plakat i przedstawienie teatralne.
Z wcześniejszych badań, które objęły nastolatki mieszkające na terenach wiejskich w Karolinie Północnej w USA, uczestniczące w tamtejszym programie Safe Dates (początek lat 2000) wynika, że dzięki udziałowi w projekcie, trwale doszło do znacznej redukcji przypadków popełniania przemocy (sprawstwa) fizycznej i seksualnej w relacjach/związkach oraz od 56% do 92% mniej przypadków doświadczenia przemocy w relacjach (fizycznej i seksualnej) w porównaniu z grupą kontrolną. Dodatkowo odnotowano zmniejszenie o 12% liczby przypadków doświadczenia innej przemocy rówieśniczej. Program składał się z obowiązkowych zajęć w szkołach oraz działań dodatkowych w społeczności. Na zajęcia obowiązkowe składało się 9 lekcji, podczas których poruszano następujące zagadnienia: czym są zdrowe relacje, definicje i przykłady przemocy w relacjach, przyczyny stosowania przemocy, stereotypy płciowe, zarządzanie emocjami, komunikacja i rozwiązywanie konfliktów, jak pomóc rówieśnikom doświadczającym przemocy, zapobieganie przemocy seksualnej. Wszystkie osoby uczestniczyły też w spektaklu „There’s No Excuse for Dating Violence” wystawianym w szkole. Organizowany był także konkurs plastyczny dotyczący zapobiegania przemocy w relacjach i na randkach a plakaty były prezentowane w szkołach i miejscach ważnych dla społeczności. Program obejmuje także część realizowaną poza szkołą: grupy wsparcia i aktywności dla młodzieży, materiały informacyjne dla rodziców, działania skierowane do całej społeczności mające wpływać na normy społeczne, ograniczać stereotypy płciowe, poprawiać umiejętności rozwiązywania konfliktów, zwiększanie dostępności i świadomości usług pomocowych dla młodych osób doświadczających przemocy.
Choć Safe Dates jest jednym z najlepiej przebadanych programów dotyczących przemocy w relacjach nastolatków, to jest mniej kompleksowy niż współczesne, systemowe programy przeciwdziałania przemocy wobec kobiet i innej przemocy ze względu na płeć, nie obejmuje pełnego spektrum przemocy związanej z płcią (koncentruje się na relacjach romantycznych, nie uwzględnia przemocy rówieśniczej ze względu na płeć, molestowania seksualnego w szkołach, przemocy wobec osób LGBTQ+, przemocy z użyciem nowych technologii, w tym cyberprzemocy wobec dziewczyn i kobiet), działa głównie na poziomie indywidualnym, a mniej na poziomie strukturalnym szkoły.
Kolejny przykład to Shifting Boundaries: w badaniu randomizowanym w nowojorskich szkołach średnich I stopnia komponenty szkolne programu zmniejszyły przemoc na randkach nawet o 50%. Co istotne, skuteczne były tu nie tylko treści edukacyjne, ale też zmiany w środowisku szkoły — np. zwiększony nadzór w „hot spotach”, plakaty i procedury reagowania. To dobrze wspiera tezę, że samo nauczanie nie wystarcza, jeśli nie zmienia się także otoczenia instytucjonalnego.5
W starszych grupach wiekowych, np. na uczelniach, również są dowody skuteczności. W programie Green Dot na kampusie uniwersyteckim przez cztery lata odnotowano o 25% niższe wskaźniki przemocy seksualnej niż na dwóch kampusach bez programu; spadki dotyczyły też molestowania seksualnego, stalkingu i przemocy psychologicznej w relacjach. To nie jest dokładnie program „edukacji o relacjach opartych na szacunku” w szkolnym sensie australijskim, ale pokazuje, że interwencje edukacyjno-normatywne z komponentem sprawczości świadków mogą ograniczać przemoc.
Model Edukacji w zakresie relacji opartych na szacunku (RRE) – Respectful Relationship Education (RRE), Australia: https://www.ourwatch.org.au/education
W Australii edukacja w zakresie relacji opartych na szacunku to stosunkowo nowy termin, który pojawił się po raz pierwszy w latach 2000. Opiera się na teorii i praktyce zapobiegania różnym formom przemocy ze względu na płeć poprzez strategie i podejścia dla dzieci i młodzieży.
Zarówno w Australii, jak i na świecie, funkcjonują różne sposoby rozumienia tego, co stanowi dobrą praktykę edukacji w zakresie relacji opartych na szacunku.
W raporcie Our Watch z 2015 roku zaproponowano następującą definicję edukacji w zakresie relacji opartych na szacunku, odzwierciedlającą oparte na dowodach jej rozumienie:
Edukacja w zakresie relacji opartych na szacunku jest definiowana jako kompleksowe, oparte na szkole podejście do pierwotnej profilaktyki przemocy ze względu na płeć. Wykorzystuje system edukacji (jako miejsca prowadzenia edukacji, ale także miejsca pracy oraz centra społeczności) jako katalizator zmian kulturowych poprzez angażowanie szkół w kompleksowe w eliminowanie przyczyn przemocy oraz budowanie przyszłości wolnej od takiej przemocy. Edukacja w zakresie relacji opartych na szacunku polega na zmianie postaw, zachowań, norm, struktur i praktyk, które tworzą środowisko, w którym dochodzi do przemocy ze względu na płeć.
Termin „edukacja w zakresie relacji opartych na szacunku” jest również używany w szerszym kontekście społecznym, w tym w klubach sportowych i grupach społecznych. W Australii pojawiają się również nowe prace nad tym, jak dotrzeć do dzieci i młodzieży nieuczestniczących w formalnych formach edukacji z inicjatywami w zakresie profilaktyki.
Często edukacja w zakresie relacji opartych na szacunku jest postrzegana jedynie jako coś, co jest przekazywane w klasie. Jednakże dowody wskazują, że aby osiągnąć maksymalną skuteczność, edukacja w zakresie relacji opartych na szacunku powinna być realizowana w ramach podejścia obejmującego całą szkołę. Oznacza to uwzględnienie nakładających się obszarów, które kształtują klimat społeczny wokół osób uczących się i personelu, w tym programu nauczania, polityki i praktyk szkolnych, kultury i etosu szkoły, warunków pracy i kultury doświadczanej przez personel oraz relacji modelowanych wobec uczniów i uczennic przez społeczność szkolną, w tym personel, rodziców, opiekunów i grupy społeczne.
Oparte na dowodach podejście do edukacji w zakresie relacji opartych na szacunku stało się częścią systemowego rozwiązania w odniesieniu do profilaktyki przemocy wdrażanego w całym sektorze edukacji w Australii.
W Australii przeprowadzono analizę badań zrealizowanych w okresie 2015 – 2021 i wskazano na 7 kluczowych elementów skutecznej edukacji w zakresie relacji opartych na szacunku (RRE).
Poprzez wdrożenie siedmiu opisanych poniżej elementów, szkoły mogą stać się liderami zmiany społecznej, promując kulturę wolną od przemocy, dyskryminacji i szkodliwych stereotypów. Skuteczność tych działań zależy od: adresowania upłciowionych czynników prowadzących do przemocy, zintegerowania w programie nauczania i strukturze, edukacji dot. równości i szacunku, długofalowości i trwałości programów, w tym adekwatnego finansowania oraz ciągłego doskonalenia zawodowego personelu, aby wyposażyć młode pokolenie w umiejętności niezbędne do budowania zdrowych relacji.
Programy muszą uczyć krytycznego myślenia, aby uczniowie i uczennice były zdolne do kwestionowania sztywnych i szkodliwych wzorców płciowych. Dodatkowo konieczne jest uwzględnianie innych systemowych nierówności: rasizmu, ableizmu, homofobii.
Realizacja programu RRE w szkołach średnich w Wiktorii doprowadziła do podniesienia umiejętności rozpoznawania przemocy – odsetek uczniów uznających uderzenie partnerki/a za przemoc domową wzrósł z 70% do 80%.
Profilaktyka musi angażować wszystkie aspekty kultury szkolnej:
Kadra musi posiadać kompetencje w zakresie rozpoznawania własnych uprzedzeń, identyfikowania stereotypów płci, włączania równości płci do ogólnego programu nauczania, bezpiecznego zarządzania klasą oraz reagowania na ujawnienia przemocy przez uczniów. Stwierdzono, że wysokiej jakości kształcenie zawodowe sprzyja trzem głównym rezultatom: bezpieczeństwu uczniów, dobremu samopoczuciu i pewności siebie nauczycieli w podejmowaniu działań profilaktycznych; oraz trwałości postępów w ograniczaniu czynników prowadzących do przemocy ze względu na płeć.
Nauka powinna zaczynać się wcześnie i być kontynuowana przez wszystkie etapy edukacji.
Szkoły nie mogą prowadzić edukacji w zakresie szacunku w oderwaniu od innych – cały system edukacji musi umożliwiać wdrażanie kompleksowych podejść obejmujących całą szkołę.
Jak widać w takich krajach jak Szwecja i Walia, obejmuje to przywództwo rządu w zakresie równości płci, poprzez polityki i budżety wspierające wdrażanie na poziomie szkoły, a także wzmacnianie pozytywnych postaw wobec płci w społeczności, na przykład za pośrednictwem mediów i grup sportowych.
Szkoły nie mogą działać w izolacji. Skuteczność zwiększa współpraca z:
Niezbędne są długoterminowe badania, aby zrozumieć, czy zmiany postaw przekładają się na realną redukcję zachowań przemocowych w dorosłości. Obecne dowody silnie potwierdzają wzrost wiedzy i poprawę postaw, ale wymagają dalszej analizy behawioralnej.
Dostępne dowody wskazują, że edukacja w zakresie szacunku w szkołach, realizowana zgodnie z podstawowymi elementami zidentyfikowanymi w niniejszym przeglądzie, jest bardzo obiecującą interwencją w działaniach mających na celu zapobieganie przemocy ze względu na płeć, która stanowi poważny i powszechny problem w Australii i na całym świecie.
Podejście obejmujące całą szkołę oznacza, nie tylko edukację w zakresie relacji opartych na szacunku jako element programu nauczania, ale także zajęcie się kulturą, polityką i procedurami w szkołach i promowanie równości płci wśród personelu – dydaktycznego, zarządzającego, administracyjnego oraz decydentów_ek .
Skuteczna edukacja w zakresie relacji opartych szacunku polega na uznaniu, że oprócz miejsca nauki, każda szkoła to:
Społeczności szkolne, w tym osoby zarządzające, na stanowiskach dyrektorskich, rodzice i inne osoby sprawujące opiekę, kadra nauczycielska i inne osoby zatrudnione, oraz organizacje społeczne działające w szkole lub jej otoczeniu, mogą pomóc w zapobieganiu przemocy poprzez:
Edukacja może być skuteczna jeśli jest wzmacniana poprzez modelowanie i praktykowanie szacunku, równości, płci i zgody w całej społeczności szkolnej.
Na podejście obejmujące całą szkołę składa się 6 elementów
Dla skutecznej realizacji programu niezbędne są zaangażowanie i przekonanie osób na pozycjach liderskich/przywódczych. Ponadto działania w tym zakresie muszą być elementem strategii i regulaminu szkoły, przeznaczone są odpowiednie środki finansowe i kadrowe na promowanie równości płci i relacji opartych na szacunku, wyznaczona zostaje osoba odpowiedzialna za projektowanie, koordynację i ewaluację programu.
W toku zdobywania kompetencji nauczycielskich i w procesie podnoszenia kwalifikacji każda osoba zdobywa umiejętności włączenia perspektywy płci do ogólnego nauczania, ponadto istnieje możliwość specjalistycznego szkolenia w zakresie edukacji równościowej, projektowania konkretnych programów edukacji zakresie relacji opartych na szacunku (w tym m.in. koncepcji zgody i działań świadków) oraz rozpoznawania i reagowania na przemoc.
Edukacja w zakresie relacji opartych na szacunku jest najbardziej skuteczna, gdy obejmuje dostosowane do wieku nauczanie w zakresie równości, rozumienia i analizy wzorców płci, norm i zdrowych relacji.
W szkole równość płci i relacje oparte na szacunku są obecne w programie nauki, wzmacniane przez przygotowanych nauczycieli/ki, odzwierciedlone w treściach i materiałach edukacyjnych oraz konsekwentnie promowane poprzez aktywne przeciwdziałanie stereotypom i nierównościom w codziennej praktyce szkolnej.
Szkoła aktywnie współpracuje z rodzinami, społecznością i organizacjami społecznymi, budując ich zrozumienie dla edukacji opartej na szacunku i równości, angażując je w działania oraz zapobieganie i reagowanie na przemoc wobec kobiet.
Szkoła zapewnia systemowe wsparcie osobom uczącym się i pracującym doświadczającym przemocy poprzez jasne procedury identyfikacji i reagowania, regularne przygotowanie kadry, współpracę z wyspecjalizowanymi służbami oraz zgodność działań z obowiązkami prawnymi w zakresie ochrony i zgłaszania.
Trwała zmiana kulturowa w szkole dokonuje się poprzez systemowe osadzenie równości płci i relacji opartych na szacunku w jej wartościach, komunikacji, materiałach, języku i codziennych praktykach oraz w politykach wspierających równość także wśród osób zatrudnionych. Może to mieć bardzo różnorodną formę: promowanie wiadomości o równości płci i szacunku w zajęciach pozalekcyjnych i wydarzeniach szkolnych, używanie pełnego szacunku, równościowego języka i kwestionowanie stereotypów dotyczących płci.
Respectful relationships education: https://www.ourwatch.org.au/education
Respectful relationships education toolkit: https://www.ourwatch.org.au/education/resources/toolkit
Treści niniejszej strony zostały opracowane na podstawie oficjalnych, bazujących na rzetelnych danych naukowych, dokumentach i opracowaniach międzynarodowych i krajowych m.in.:
Pomysł i opracowanie merytoryczne: Agata Teutsch, współpraca – Magdalena Świder
Projekt graficzny: Marianna Wybieralska
Kodowanie: Michał Sepioło
Prawa autorskie: licencja CC BY-NC-ND 4.0 (Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych) – możliwe pobieranie i udostępnianie treści strony, pod warunkiem podania autorstwa i niekomercyjnego wykorzystania, bez zmian w utworze.
Ta strona internetowa porusza ważne tematy związane z przemocą wobec kobiet i dziewczynek i inną przemocą ze względu na płeć. Jeśli treść Cię poruszyła lub wpływa na Ciebie negatywnie, możesz zrobić sobie przerwę np. wyjść na spacer, ale może być Ci też potrzebna rozmowa z zaufaną osobą lub sięgnięcie po specjalistyczną pomoc.
Fundacja Autonomia nie zapewnia pomocy doraźnej ani wsparcia osobom doświadczającym lub zagrożonym przemocą domową i/lub napaścią seksualną. Jeśli potrzebujesz pomocy, przejdź do [Znajdź pomoc].
