Przemoc wobec kobiet a przemoc wobec dzieci¹

Przemoc wobec kobiet (PWK) i przemoc wobec dzieci (PWD) krzyżują się na wiele sposobów. Zarówno PWK, jak i PWD to naruszenia praw człowieka i przestępstwa o skali epidemii, które mają długotrwały wpływ na dobrostan i bezpieczeństwo zarówno jednostek, jak i całych społeczności.

PWK i PWD często występują w tym samym gospodarstwie domowym – dzieci mogą być świadkami przemocy ze strony jednego z rodziców/opiekunów wobec drugiego (najczęściej mężczyzny wobec kobiety). Zgodnie z polskim prawem – dziecko, które jest świadkiem przemocy, jest osobą doznającą przemocy. Ale dzieci same też mogą doświadczać różnych form przemocy – ze strony dorosłych (pełniących funkcje opiekunów, ale nie tylko) lub starszego rodzeństwa. Jednocześnie pomiędzy dziewczynkami a chłopcami istnieją znaczne różnice w doświadczanej i popełnianej przemocy (więcej na ten temat poniżej).

Historia przeciwdziałania przemocy wobec dzieci i przemocy wobec kobiet

Historycznie rzecz biorąc, PWD i PWK pojawiły się jako dwa niezależne obszary, zarówno w prawie jak i działaniach ochronnych. Historyczne korzenie obecnych ustrukturyzowanych Międzynarodowych Ram Ochrony Dzieci, zbioru ustaw wspierających zapobieganie przemocy, wykorzystywanie i zaniedbania dzieci, znajdują się w ramach prawnych przyjętych pod koniec XIX wieku. Z drugiej strony ruch przeciwko PWK był związany debatą i walką o prawa człowieka, z ruchem najpierw emancypacyjnym później feministycznym zapoczątkowanym pod koniec XVIII wieku.

Istnieją także inne różnice, np. podczas gdy system ochrony dzieci jest prowadzony przez dorosłych (a nie dzieci, które ma chronić), przeciwdziałanie PWK wciąż często jest wchłonięte przez system przeciwdziałania przemocy domowej, natomiast usługi uwzględniające przyczyny PWK są w dużej mierze oferowane przez aktywistki i organizacje praw kobiet. W świetle tych różnic obie dziedziny podążały za równoległymi i odrębnymi trajektoriami, z różnymi strumieniami finansowania, agencjami wiodącymi, strategiami, terminologiami i organami badawczymi.

Wspólne czynniki ryzyka i szkodliwe konsekwencje

Przemoc wobec kobiet i dzieci często współwystępują w środowisku rodzinnym i domowym. PWK w rodzinie jest najczęstszą formą przemocy fizycznej wobec kobiet na świecie, a kary cielesne i zaniedbania ze strony rodziców i opiekunów to najczęstsze formy PWD w rodzinie (Hillis i in., 2016). PWK i PWD mają również wiele wspólnych czynników ryzyka (Fulu i in., 2017a; Guedes i Mikton, 2013; Guedes, Bott, Garcia-Moreno i Colombini, 2016):

• W wielu krajach znaczna część dorosłych ofiar przemocy seksualnej deklaruje, że po raz pierwszy padły ofiarą przemocy w dzieciństwie lub okresie dojrzewania (UNICEF, 2014).
• Sprawcy PWK w rodzinie często sami są ofiarami przemocy seksualnej lub fizycznej w dzieciństwie (Fulu, Jewkes i in., 2013). Podobnie, dziewczęta, które były świadkami przemocy ze strony partnera matki w dzieciństwie, są bardziej narażone na późniejsze doświadczenie przemocy ze strony partnera w wieku dorosłym (Dunkle i in., 2004; Fulu i in., 2017b). W ten sposób zapobieganie PWD w jednym pokoleniu może pomóc w zmniejszeniu PWK w wieku dorosłym.
• Surowe kary fizyczne stosowane przez opiekunów (zarówno ze strony matki, jak i ojca) mogą być również pokłosiem traumy z dzieciństwa (Fulu, Warner i in., 2013; Fulu i in., 2017a; 2017b).
• Ze względu na wiek, płeć i etap życia nastoletnie dziewczyny są narażone zarówno na przemoc ze strony członków rodziny, jak i partnerów. Kobiety, które wyszły za mąż w wieku nastoletnim (<18 lat), są bardziej narażone na doświadczenie przemocy ze strony partnera w rodzinie (Peterman, Black i Palermo, 2015), a ich dzieci są bardziej narażone na zahamowanie wzrostu, anemię i niższe wyniki w nauce (Fall i in., 2016). Jednak ich dostęp do usług dla osób pokrzywdzonych przemocą jest szczególnie ograniczony. Na przykład, przepisy w wielu krajach mogą uznawać nastoletnich małżonków za osoby usamodzielnione, ograniczając w ten sposób ich dostęp do dostosowanego do potrzeb dziecka wsparcia prawnego, zdrowotnego i psychospołecznego. W takich okolicznościach nastolatki mogą zostać pominięte lub zignorowane zarówno przez podmioty zajmujące się przeciwdziałaniem przemocy wobec dzieci, jak i wobec kobiet.
• PWK w czasie ciąży może mieć znaczący negatywny wpływ zarówno na kobietę, jak i na płód, wpływając na zdrowie matki w okresie okołoporodowym oraz na długoterminowe zdrowie i dobrostan jej dziecka (Murray i in., 2018).

Oba zjawiska wiążą się również z innymi czynnikami ryzyka, takimi jak brak odpowiednich instytucji, słabe systemy prawne i ograniczone usługi dla osób pokrzywdzonych.

Normy społeczne

PWK i PWD napędzane są normami społecznymi, które:

• Akceptują patriarchalne struktury rodzinne, które podtrzymują męski autorytet i dominację oraz normalizują i usprawiedliwiają stosowanie przemocy w celu dyscyplinowania podległych członków rodziny (kobiet i dzieci).
• Wspierają stereotypy i nierówności, w szczególności oparte na płci, ale także wieku.
• Promują męskość opartą na przemocy i kontroli – żon/partnerek i dzieci.
• Legitymizują stosowanie przemocy w celu rozwiązywania konfliktów.
• Stawiają wyżej reputację rodziny niż zakończenie przemocy i szukanie pomocy.
• Obwiniają za przemoc jej ofiary.

Skutki przemocy domowej są długoterminowe i międzypokoleniowe.

Przemoc w domu może negatywnie wpływać na zdrowie psychiczne opiekunów i praktyki rodzicielskie, a dzieci, które są świadkami lub doświadczają przemocy, częściej w dorosłym życiu są jej sprawcami (chłopcy) lub jej częściej doświadczają (dziewczęta).

Potencjał wspólnego rozwiązania problemu

Działania mające na celu wspólne rozwiązanie problemu przemocy wobec kobiet i dzieci pozostają rozproszone i odizolowane. Niewiele programów wyraźnie odnosi się do tych powiązań. Niemniej jednak współpraca między różnymi sektorami poprzez programowanie, badania i działania rzecznicze ma ogromny potencjał w zakresie ograniczania przemocy w rodzinie.

Przemoc wobec dzieci – różnice między sytuacją dziewczynek i chłopców²

Różnice między sytuacją dziewczynek i chłopców w kontekście przemocy wobec dzieci mają charakter systemowy i wynikają przede wszystkim z uwarunkowań płci społeczno-kulturowej (gender), które wpływają na wzorce przemocy, jej sprawców, kontekst oraz konsekwencje.

Kiedy patrzymy przez pryzmat typów doświadczanej przemocy, dziewczynki częściej niż chłopcy doświadczają przemocy seksualnej oraz przemocy ze strony osób bliskich, zwłaszcza w relacjach intymnych w okresie adolescencji. Badania wskazują, że w okresie dojrzewania ryzyko przemocy seksualnej wobec dziewcząt znacząco wzrasta, a większość przypadków ma miejsce właśnie w adolescencji. Z kolei chłopcy częściej doświadczają przemocy fizycznej, w tym surowszych form kar cielesnych oraz fizycznej przemocy rówieśniczej.

Różnią się także konteksty przemocy i relacje ze sprawcą. Dziewczynki częściej doświadczają przemocy w sferze prywatnej (dom, relacje partnerskie), natomiast chłopcy są częściej narażeni na przemoc fizyczną w przestrzeni publicznej oraz ze strony rówieśników. Chłopcy przeważają w statystykach dotyczących sprawców przemocy wobec rówieśników (chłopców i dziewcząt), a ich liczba rośnie wraz ze wzrostem brutalności, fizycznego i seksualnego charakteru tych czynów. Dziewczęta znacznie częściej doświadczają przemocy seksualnej i szykan, molestowania ze względu na płeć, natomiast chłopcy innych form przemocy.
W instytucjach edukacyjnych i innych, dziewczęta
częściej doświadczają przemocy seksualnej,
natomiast chłopcy częściej doświadczają
przemocy fizycznej. Jednocześnie zarówno dziewczynki, jak i chłopcy są szczególnie narażeni na przemoc ze strony osób bliskich (rodzina, osoby pełniące funkcje opiekuńcze). W przypadku dziewcząt większe znaczenie mają relacje o charakterze zależności emocjonalnej i ekonomicznej.

Różnice widoczne są także w skutkach przemocy. Dziewczynki ponoszą dodatkowe konsekwencje związane z przemocą seksualną, takie jak nieplanowana ciąża, problemy zdrowia reprodukcyjnego czy przerwanie edukacji. Chłopcy natomiast częściej doświadczają przemocy prowadzącej do urazów fizycznych lub angażują się w przemoc jako sprawcy, co wiąże się z normami męskości i akceptacją agresji.

Istotne są także różnice w ujawnianiu przemocy i dostępie do wsparcia. Dziewczynki napotykają bariery związane ze stygmatyzacją i obwinianiem ofiar, natomiast chłopcy rzadziej zgłaszają przemoc z powodu norm kulturowych związanych z męskością oraz braku uznania ich za ofiary. W efekcie obie grupy pozostają niedostatecznie chronione, choć z różnych powodów.

Różnice te są zakorzenione w normach społecznych i nierównościach płciowych, które jednocześnie zwiększają ryzyko przemocy wobec dziewczynek i kształtują wzorce agresji u chłopców. Jak podkreśla UNICEF:

Przemoc i nierówności płci są wzajemnie powiązane i wzmacniają się nawzajem, co oznacza konieczność uwzględniania perspektywy gender w działaniach profilaktycznych.