Wprowadzenie

Feministyczna empowermentowa samoobrona i samostanowienie (dalej: FES) to podejście o udowodnionej skuteczności w profilaktyce dyskryminacji i przemocy (w tym molestowania, przemocy seksualnej, w związkach i w kontekstach edukacyjnych, zawodowych, w przestrzeni publicznej) wobec dziewczyn i kobiet*. Feministyczna samoobrona i samostanowienie stanowi odpowiedź i aktywny opór wobec przemocy ze względu na płeć wobec kobiet* i dziewcząt* i jest oparta na podejściu empowerment. FES to głębsza koncepcja, która ma na celu nie tylko bezpieczeństwo, ale także poszerzenie sprawczości i wolności kobiet. Inne podejścia do samoobrony kobiet nie uwzględniają wiedzy o przemocy, z którą mierzą się kobiety (np. uczą wyłącznie samoobrony fizycznej w sytuacji napaści przez obcego mężczyznę), a odpowiedzialność za bezpieczeństwo składają na barki kobiet. FES lokuje odpowiedzialność po stronie sprawcy. Programy FES bazują na badaniach, uwidaczniają szerszy społeczno-kulturowo-prawny kontekst, pozwalający na zrozumienie przemocy wobec kobiet jako narzędzia patriarchalnych struktur społecznych. Kwestionują także szkodliwe wzorce płciowe, sprzyjające przemocy. 

Najbardziej znanymi i poddanymi badaniom metodami i programami feministycznej samoobrony są: WenDo, IMPACT, EAAA i inne. Metody FES stanowią też integralną część wielu programów realizowanych zarówno przez instytucje publiczne (np. sektor edukacji, sektor pomocy społecznej), organizacje międzynarodowe (w tym humanitarne) i sektor prywatny (szkolenia dla kobiet pracujących w branży np. transportowej, kolejowej itd.).

Dowody na skuteczność feministycznej empowermentowej samoobrony

Feministyczna samoobrona jest interwencją profilaktyczną. Dowody z badań pokazują, że dobrze zaprojektowane programy z tego nurtu mogą realnie ograniczać m.in. liczbę napaści seksualnych o połowę. Do programów bazujących na feministycznej samoobronie należy m.in. program Enhanced Assess, Acknowledge, Act (EAAA) – znany jako Flip skrypt z EAAA®, realizowany na ok. 30 kanadyjskich i amerykańskich uczelniach. Został opracowany jako odpowiedź na nieskuteczność wcześniejszych programów profilaktyki przemocy seksualnej wobec studentek. Jego punktem wyjścia było rozpoznanie, że główne ryzyko przemocy seksualnej nie dotyczy nieznajomych, lecz sytuacji z udziałem znanych mężczyzn: kolegów, partnerów, znajomych. Z badań dotyczących jego skuteczności, obejmujących blisko 900 studentek, wynika, że udział w nim zmniejszył doświadczenie napaści seksualnych o 50%, a także przyniósł inne korzyści, takie jak lepsze rozpoznawanie ryzyka, większa pewność w samoobronie oraz mniejsze samoobwinianie u osób, które doświadczyły przemocy seksualnej.¹ Inne badanie obejmujące ponad 500 studentek z pięciu kanadyjskich uczelni potwierdziło skuteczność programu EAAA – wykazały one 42% redukcję skali przemocy seksualnej i dodatkowe korzyści pomagające zapobiegać przemocy ze strony znanych sprawców.²

Badania, które obejmowały inne programy FES, także potwierdzają, że udział w spełniających standardy zajęciach z FES zmniejsza ryzyko agresji i/lub przemocy, na którą narażone mogą być kobiety* i dziewczęta*. Badania przeprowadzone w Holandii (van Baarsen i van der Pligt, 1995), Kanadzie (Senn i in., 2015), USA (Hollander, 2014), Kenii (Sarnquist i in., 2014) i Malawi (Decker i in., 2018) pokazują, że po udziale w warsztatach z FES kobiety* i dziewczęta* czują się mniej bezbronne i mają większą kontrolę w obliczu zagrożenia, są mniej narażone na napaść seksualną, a w przypadku napaści seksualnej są bardziej pewne swoich możliwości stawiania oporu, a zatem częściej potrafią skutecznie się bronić. Roczne wskaźniki gwałtów i napaści seksualnych były niższe wśród kobiet* i dziewcząt* przeszkolonych w samoobronie niż wśród kobiet* i dziewcząt* nieprzeszkolonych. Ponadto, uczestniczki, które nie były w stanie odeprzeć ataku, zgłaszały mniejszy wpływ na swoje zdrowie psychiczne. Badania Van Baarsen i van der Plicht potwierdziły profilaktyczny wpływ uczestnictwa w zajęciach FES w odniesieniu do przemocy fizycznej, jednak pozostałe cytowane badania uwzględniały jedynie przemoc seksualną.⁴

Według badania wpływu uczestnictwa w warsztatach WenDo przeprowadzonych w Polsce w 2008 roku, spośród 113 dorosłych uczestniczek 94% stwierdziło, że feministyczna samoobrona wpłynęła na ich życie osobiste/zawodowe (Sekutowicz, 2023). U aż 90% uczestniczek wzrosły umiejętności rozpoznawania i reagowania na przemoc. 86% stwierdziło, że wiedza i umiejętności zdobyte podczas feministycznych szkoleń z samoobrony były dla nich przydatne. Ponad 90% uczestniczek zadeklarowało, że WenDo jest skuteczną metodą zapobiegania przemocy i uważa, że ​​każda dziewczyna powinna mieć możliwość wzięcia udziału w szkoleniu WenDo. Wszystkie uczestniczki zaleciłyby innym kobietom* i dziewczętom* udział w feministycznych warsztatach samoobrony.

Podobna ewaluacja 71 kwestionariuszy wypełnionych przez dziewczęta* w wieku 13-16 lat w Polsce, które wzięły udział w 12-godzinnych warsztatach WenDo w 2009 roku, wykazała, że ​​69% uczestniczek doświadczyło wcześniej przemocy. Po warsztatach wszystkie dziewczęta* czuły się bezpieczniej, prawie 95% odnotowało wzrost pewności siebie i umiejętności związanych z asertywną komunikacją, a u wszystkich uczestniczek wzrosła zdolność rozpoznawania i reagowania na przemoc. Wszystkie uczestniczki zarekomendowały udział innych kobiet* i dziewcząt* w feministycznych warsztatach samoobrony.⁴

Zawartość zajęć z feministycznej samoobrony i samostanowienia

Podczas warsztatów FES uczestniczki mają możliwość rozpoznania swoich doświadczeń w szerszym społeczno-kulturowym kontekście, przezwyciężenia poczucia osamotnienia, bezradności i bezbronności wobec ataków słownych i fizycznych, z którymi spotykają się w miejscach publicznych, w szkole, w pracy i/lub w domu. Kobiety* i dziewczęta* uczą się rozpoznawać i reagować na przekraczanie granic i przemoc. Wzmacniają poczucie pewności siebie, samooceny i sprawczości oraz solidarność i zdolność do wspólnego działania.

Feministyczna samoobrona i samostanowienie to połączenie elementów wiedzy i refleksji nad przemocą wobec kobiet (z uwzględnieniem intersekcjonalności), jej strukturami i mechanizmami; informacji o prawie i systemach wsparcia; treningu asertywności – pracy nad rozpoznawaniem i komunikowaniem granic i własnych opinii, podejmowania i wdrażania decyzji; warsztatu w zakresie równości płci i antydyskryminacyjnego; rozwijania świadomości ciała, oddechu, głosu; technik samoobrony fizycznej dostosowanych do realnych sytuacji i możliwości uczestniczek; rozwijania solidarności, zdolności do wspólnego działania i sprawczości. Jest to metoda empowermentowa, której celem jest by osoby z grupy doświadczającej systemowej opresji były zdolne do samostanowienia oraz indywidualnego i zorganizowanego przeciwstawiania się dyskryminacji i przemocy.

Zajęcia są oferowane dziewczynkom od 7 roku życia. Nie ma górnej granicy wiekowej. Nie ma ograniczeń dotyczących stopnia sprawności – metoda jest dostosowywana do możliwości danych osób i grupy. Podstawowy kurs trwa 12 godzin zegarowych i odbywa się w kameralnych 12-14-osobowych grupach.

Zajęcia są prowadzone przez wyszkolone trenerki – kobiety*, w tym z niepełnosprawnościami i odwołują się do doświadczeń z życia uczestniczek i warunków w jakich na co dzień funkcjonują. Szkolenie trenerskie obejmuje minimum 300 godzin.

W Polsce jedyną metodą spełniającą kryteria feministycznej samoobrony i asertywności jest WenDo – samoobrona, samostanowienie i asertywność dla dziewczyn* i kobiet*. Więcej informacji na: www.autonomia.org.pl.

Źródła

ACT for Youth of Tompkins County Advocacy Center. (2025, October 22). Evidence‑based sexual violence intervention program returns to Cornell. https://www.actompkins.org/evidence-based-sexual-violence-intervention-program-returns-to-cornell/

Canadian Institutes of Health Research. (n.d.). Gender‑based violence. Government of Canada. https://cihr-irsc.gc.ca/e/54450.html

Fundacja Autonomia. (2023). WenDo – raport z badania wpływu warsztatów feministycznej samoobrony w Polsce. https://autonomia.org.pl/publikacje/wendo-raport/

Kelly, L., & Sharp‑Jeffs, N. (2016). Knowledge and know‑how: The role of self‑defence in the prevention of violence against women (Study PE 571.385). European Parliament, Directorate‑General for Internal Policies, Policy Department for Citizens’ Rights and Constitutional Affairs. https://doi.org/10.2861/611770

Senn, C. Y., Eliasziw, M., Barata, P. C., Thurston, W. E., Newby‑Clark, I. R., Radtke, H. L., & Hobden, K. L. (2015). Efficacy of a sexual assault resistance program for university women. The New England Journal of Medicine, 372(24), 2326–2335. https://doi.org/10.1056/NEJMsa1411131

Thompson, M. E. (2023). Empowerment through feminist self‑defense: The IMPACT lasts. Violence Against Women, 29(14), 2915–2940. https://doi.org/10.1177/10778012231197576

WAVE – Women Against Violence Europe. (2024). A life free from violence: Primary prevention as the key to eliminating violence against women and girls. https://wave-network.org/wave-publication-on-primary-prevention/

Opracowanie: Agata Teutsch