Wprowadzenie¹

Przemoc wobec kobiet i dzieci nie jest wyłącznie wynikiem indywidualnych zachowań czy „patologii”. W dużej mierze jest zakorzeniona w stereotypach i normach społecznych – czyli powszechnych społecznych przekonaniach i zasadach określających, co (np. jakie zachowania) w danej społeczności jest uznawane za właściwe, oczekiwane i akceptowalne. Normy społeczne mogą mieć charakter “niepisany”, ale są także utrwalone w tekstach, kulturze, prawie. Opierają się i wyrażają w wartościach, przekonaniach, zachowaniach. Normy społeczne działają bardzo silnie – m.in. poprzez presję społeczną, oczekiwanie aprobaty lub obawę przed sankcjami społecznymi. Kształtują codzienne decyzje, często w sposób nieuświadomiony.

Stereotypy płci a normy społeczne

Stereotypy płciowe to przekonania i założenia dotyczące cech, które są uważane za wrodzone lub właściwe dla kobiet i mężczyzn, dziewcząt i chłopców.

Stereotypy płciowe wpływają na nasze zachowanie na poziomie indywidualnym, sposób w jaki wychowujemy nasze dzieci i na nasze relacje z innymi. Stereotypy kształtują również szersze normy społeczne oraz prowadzą do karania kobiet, mężczyzn i dzieci, gdy nie dostosowują się do oczekiwanych ról płciowych. 

Stereotypy są powszechne, trwałe, sztywne i trudne do zmiany. Są też krzywdzące, gdyż prowadzą do wykluczenia, dyskryminacji i przemocy. Normy społeczne mogą opierać się na stereotypach i wtedy są szkodliwe, ale istnieją także normy, które mogą nas wesprzeć w walce z przemocą.

Badania wskazują, że poziom przemocy mężczyzn wobec kobiet jest wyższy w społeczeństwach, społecznościach i związkach, w których występują bardziej sztywne podziały między rolami mężczyzn i kobiet, a także bardziej stereotypowe wyobrażenia na temat „idealnego” mężczyzny lub kobiety, a także gdzie sztywno przestrzegane są dominujące formy męskości.
Jednocześnie obserwowane jest zjawisko backlashu – czyli wrogiej reakcji na postępowe zmiany w obszarze m.in. równości płci. Więcej na ten temat przeczytasz w dziale Backlash wobec profilaktyki.

Czym są normy społeczne związane z płcią?

Normy związane z płcią określają, jakie zachowania, role i cechy są uznawane za „właściwe” dla kobiet i mężczyzn. Przykładowo:

• przekonanie, że mężczyźni powinni być silni, kontrolujący, dominujący,
• oczekiwanie, że kobiety powinny być uległe, opiekuńcze i podporządkowane,
• przyzwolenie na kontrolę partnerki jako „wyraz troski”,
• bagatelizowanie przemocy („to prywatna sprawa”, „tak bywa w związkach”).

Takie normy nie tylko opisują rzeczywistość – one ją współtworzą.

Jak normy społeczne wpływają na przemoc?

Normy społeczne mogą:

• usprawiedliwiać przemoc (np. przekonanie, że mężczyzna „ma prawo” kontrolować partnerkę),
• minimalizować jej znaczenie (np. traktowanie przemocy jako sprawy prywatnej),
• utrudniać reakcję otoczenia (brak interwencji świadków),
• zniechęcać osoby doświadczające przemocy do szukania pomocy (strach przed oceną, wstyd).

Normy społeczne działają na poziomie zbiorowym – nawet jeśli jednostki prywatnie się z nimi nie zgadzają, mogą się do nich dostosowywać.

Dlaczego ludzie podporządkowują się normom?

Ludzie stosują się do norm społecznych, z wielu powodów, m.in.: 

• potrzebują uniknąć sankcji społecznych (krytyki, wykluczenia, przemocy),
• potrzebują akceptacji i przynależności,
• zakładają, że normy odzwierciedlają „to, co jest normalne i właściwe” i że inni popierają nawet szkodliwe normy.

Wiele osób może nie popierać przemocy, ale jednocześnie wierzyć, że tak już jest, że przemoc jest konieczna i nieunikniona.

Dlaczego zmiana norm społecznych jest kluczowa dla profilaktyki przemocy?

Skuteczna profilaktyka przemocy musi wykraczać poza pracę z jednostkami. Kluczowa jest zmiana norm społecznych, ponieważ:

• przemoc jest zjawiskiem społecznym, a nie tylko indywidualnym,
• normy wyznaczają granice tego, co jest uznawane za dopuszczalne,
• zmiana norm wpływa jednocześnie na wiele osób i środowisk,
• tworzy warunki, w których przemoc staje się nieakceptowalna społecznie, a reagowanie – oczekiwane.

Oznacza to działania takie jak:

• wzmacnianie norm równości i wzajemnego szacunku,
• kwestionowanie stereotypów płci,
• angażowanie całych społeczności (a nie tylko jednostek),
• pokazywanie, że większość osób nie akceptuje przemocy.

Normy społeczne związane z płcią nie są neutralne – mogą podtrzymywać przemoc albo jej przeciwdziałać. Dlatego ich zmiana nie jest dodatkiem do działań profilaktycznych, lecz jednym z ich najważniejszych fundamentów.