Krótko o SASA!

Program SASA! to jeden z najbardziej rozpoznawalnych na świecie programów profilaktyki przemocy wobec kobiet i dziewcząt, opracowany przez organizację Raising Voices i wdrażany od 2008 roku  we współpracy z Centrum Zapobiegania Przemocy Domowej (CEDOVIP) w Ugandzie.

Program powstał jako odpowiedź na potrzebę systemowej zmiany norm społecznych i relacji władzy, które podtrzymują przemoc, w szczególności w kontekście przemocy ze strony partnera i związku przemocy z zakażeniami HIV/AIDS.
Program SASA! Był już adaptowany i wdrażany w kilkudziesięciu miejscach na świecie. Najnowszą iteracją programu jest SASA! Faith – opracowany z myślą o zaangażowaniu wspólnot religijnych w zapobieganie przemocy wobec kobiet i dziewcząt.

Program SASA! Został poddany rzetelnym badaniom, dzięki czemu dostępne są konkretne, ilościowe wyniki (SASA! Study), które potwierdzają jego skuteczność w profilaktyce przemocy: m.in. o 1/2 zmniejszyła się ilość przypadków fizycznej i około o 1/3 seksualnej przemocy wobec kobiet w związkach. Wnioski z realizacji programu SASA! pokazują, że efekty wymagają długoterminowego zaangażowania (kilku lat), skuteczność zależy od jakości wdrożenia i zakorzenienia w społeczności, program działa najlepiej jako część szerszego ekosystemu działań (np. usług wsparcia, polityk publicznych).

SASA! stanowi przykład podejścia, które koncentruje się na przyczynach przemocy, a nie tylko skutkach, angażuje całe społeczności, opiera się na dowodach naukowych, jest skalowalne i adaptowalne, łączy zmianę indywidualną z systemową.

Opis szczegółowy

I. Czym jest program SASA!

SASA! to program mobilizacji społeczności, którego celem jest zmiana norm społecznych dotyczących władzy, płci i przemocy stanowiących fundament przemocy wobec kobiet. Nazwa programu pochodzi od czterech etapów procesu zmiany:

• S – Start (rozpoczęcie)
• A – Awareness (podnoszenie świadomości)
• S – Support (budowanie wsparcia)
• A – Action (działanie)

Centralnym pojęciem programu jest władza (power) – rozumiana nie tylko jako narzędzie dominacji i kontroli, ale także jako potencjał do działania pozytywnego, wspierającego i równościowego.

II. Założenia programu

SASA! opiera się na kilku kluczowych założeniach:

• Przemoc jest zakorzeniona w nierównowadze władzy i normach społecznych.
• Zmiana społeczna wymaga pracy z całą społecznością, nie tylko z osobami doświadczającymi przemocy.
• Każda osoba może być agentem_ką zmiany, z której korzysta cała społeczność.
• Zmiana jest procesem etapowym i długofalowym.

III. Najważniejsze elementy programu

1. Czterostopniowy proces zmiany

Program prowadzi społeczność przez kolejne etapy:

• Start – identyfikacja i zaangażowanie liderów_ek oraz aktywistek_ów
• Awareness – zwiększanie świadomości na temat przemocy ze względu na płeć i relacji władzy
• Support – budowanie sieci wsparcia i zmiana postaw społecznych
• Action – podejmowanie działań na rzecz trwałej zmiany

Każdy etap obejmuje konkretne działania, materiały edukacyjne i strategie komunikacyjne. Wszystkie materiały są dostępne na stronie Raising Voices, niemniej każda adaptacja programu musi być projektowana i wdrażana z uwzględnieniem kontekstu kulturowego, społecznego, prawnego.

2. Praca z aktywist/k/ami z danej społeczności 

SASA! opiera się na lokalnych aktywistach i aktywistkach (community activists), którzy:

• prowadzą rozmowy w swoich sieciach społecznych (rodzina, sąsiedzi, współpracownicy_ce),
• inicjują dyskusje i refleksję,
• modelują równościowe relacje i zachowania.

To podejście umożliwia oddolną, rozproszoną zmianę norm.

3. Równoległe oddziaływanie na różne poziomy

Program działa jednocześnie na wielu poziomach:

• indywidualnym (postawy, wiedza),
• relacyjnym (związki, rodzina),
• społecznym (normy, akceptacja przemocy),
• instytucjonalnym (policja, służby zdrowia, liderzy lokalni).

4. Narzędzia i działania

SASA! wykorzystuje różnorodne formy pracy:

• nieformalne rozmowy i dialog,
• wydarzenia społecznościowe,
• materiały wizualne i komunikacyjne,
• szkolenia dla liderek/ów i instytucji,
• działania rzecznicze.

IV. Do kogo jest skierowany program i kto go wdraża?

• Adresaci: całe społeczności – kobiety, mężczyźni, młodzież, liderzy/liderki, instytucje
• Wdrażający: lokalne organizacje społeczne, instytucje publiczne oraz partnerstwa międzysektorowe
• Rola Raising Voices: stworzenie metodologii i materiałów, wsparcie merytoryczne i szkoleniowe

Program został zaprojektowany jako adaptowalny – może być wdrażany w różnych kontekstach kulturowych. Organizacje na całym świecie korzystają z SASA! Together, aby wspierać swoje społeczności w zapobieganiu przemocy wobec kobiet — od małych organizacji lokalnych, przez krajowe kolektywy feministyczne, po międzynarodowe organizacje pozarządowe, agencje Organizacji Narodów Zjednoczonych i wiele innych!

V. Czas trwania i skala

SASA! to proces długoterminowy – pełne przejście przez wszystkie etapy trwa zazwyczaj kilka lat (często 3–5 lat). Kluczowe jest stopniowe budowanie zmiany i utrwalanie nowych norm społecznych.

Program był wdrażany w wielu krajach Afryki i Azji, a także adaptowany w innych regionach świata.

VI. Efekty programu – wyniki badań

Badania wykazały, że w społecznościach objętych programem:

• o ok. 52% zmniejszyło się doświadczanie przemocy fizycznej ze strony partnera (w porównaniu z grupą kontrolną),
• o ok. 33% zmniejszyła się skala przemocy seksualnej ze strony partnera,
• istotnie spadła akceptacja przemocy wobec kobiet (zarówno wśród kobiet, jak i mężczyzn), wzrosło zaangażowanie społeczności w zapobieganie i reagowanie na przemoc.

Są to jedne z najbardziej znaczących efektów odnotowanych w badaniach nad profilaktyką przemocy – szczególnie dlatego, że dotyczą zmiany na poziomie populacyjnym (społeczności).

Zmiany w postawach i zachowaniach

Poza bezpośrednim spadkiem przemocy, odnotowano także:

• większą gotowość społeczności do reagowania na przemoc (np. interwencje sąsiadów, wsparcie dla osób doświadczających przemocy),
• wzrost przekonania, że przemoc jest nieakceptowalna,
• poprawę jakości relacji partnerskich (lepsza komunikacja, mniej konfliktów eskalujących do przemocy),
• większe zaangażowanie mężczyzn w działania na rzecz równości płci.

SASA! działa nie tylko „objawowo”, ale zmienia mechanizmy podtrzymujące przemoc.

Trwałość efektów

• zmiany były widoczne po kilku latach wdrażania programu,
• efekty dotyczyły zarówno zachowań, jak i norm społecznych, co zwiększa ich trwałość,
• podejście oparte na wewnętrznej zmianie społeczności (a nie tylko interwencji zewnętrznej) sprzyja utrzymywaniu rezultatów po zakończeniu intensywnej fazy programu.

Zmiana norm społecznych ma charakter kumulatywny i długofalowy – im dłużej program jest obecny w społeczności, tym bardziej utrwalone są efekty.

VII. Więcej informacji

SASA!: https://raisingvoices.org/women/sasa-approach/

SASA! Together: https://raisingvoices.org/women/sasa-approach/sasa-together/

SASA! Faith: https://raisingvoices.org/women/sasa-approach/sasa-faith/