Wprowadzenie¹

Australia należy do wąskiego grona państw, które najbardziej systemowo rozwinęły model profilaktyki przemocy wobec kobiet i dzieci i innej przemocy ze względu na płeć. Profilaktyka (primary prevention) jest długofalową polityką publiczną opartą na równości płci i zmianie dyskryminujących i skutkujących przemocą norm społecznych.

Poniżej skrótowo prezentujemy najważniejsze informacje i aspekty krajowego planu działania w Australii.

Historia polityk publicznych w zakresie profilaktyki

Pojęcie zapobiegania (prevention) zostało wprowadzone po raz pierwszy w 2004 roku w dokumencie National Framework for the Prevention of Violence Against Women, jednak nie rozwinięto w nim kompleksowej koncepcji zapobiegania. Przełom nastąpił w 2009 roku, a pierwszym dokumentem, który obejmował działania dotyczące profilaktyki był Krajowy Plan Redukcji Przemocy wobec Kobiet i Dzieci na lata 2010–2022.

Ten dokument jednoznacznie stwierdzał, po pierwsze, że przemoc wobec kobiet ma genderowe uwarunkowania, po drugie, że ograniczenie skali tej przemocy będzie możliwe dzięki profilaktyce skupionej na zmianie opartych na stereotypach norm społecznych oraz zmianie przekonań o podrzędnej roli kobiet i podrzędności tego, co przypisywane „kobiecości”, oraz nadrzędnej roli mężczyzn i tego, co przypisywane „męskości”, po trzecie zaś, że konieczne jest skoordynowane, obejmujące sektory edukacji, zdrowia, sprawiedliwości, mediów i sportu, systemowe podejście (whole-of-government).

Obecnie obowiązuje Krajowy Plan Zakończenia Przemocy wobec Kobiet i Dzieci na lata 2022–2032.

Australia przyjęła model etapowej realizacji polityki publicznej. Plan na lata 2010-22 realizowany był w ramach czterech 3-letnich planów działania, natomiast obecny Plan na lata 2022-32 realizowany jest w dwóch 5-letnich cyklach. Takie podejście umożliwia korektę priorytetów w odpowiedzi na nowe wyzwania.

W 2013 roku zostały powołane do życia dwa kluczowe dla rozwijania polityk i strategii w zakresie profilaktyki niezależne podmioty. Our Watch to ekspercka organizacja pozarządowa, finansowana wspólnie przez rząd federalny i wszystkie stany/terytoria, która opracowuje strategie, dokumenty i materiały oraz prowadzi działalność edukacyjną. Z kolei Australijska Narodowa Organizacja Badawcza ds. Bezpieczeństwa Kobiet (Australia’s National Research Organisation for Women’s Safety – ANROWS) to organizacja badawcza, która realizuje badania naukowe i dostarcza dane wspierające polityki i ich monitorowanie, a także publikuje Australijski National Research Agenda, wykorzystywany przez osoby odpowiedzialne za tworzenie polityk i programów publicznych.

Our Watch opublikował w 2015 roku „Change the Story” – wspólne ramy dla profilaktyki przemocy wobec kobiet i dzieci oparte na dowodach – fundament wszystkich działań w tym zakresie w Australii. Dokument ten zaproponował uwzględniającą perspektywę płci definicję przemocy wobec kobiet, uporządkował wiedzę o przyczynach – przedstawił analizę upłciowionych czynników prowadzących do przemocy wobec kobiet, wprowadził definicję profilaktyki (primary prevention) oraz zaproponował model społeczno-środowiskowy – oddziaływań na poziomie  struktur społecznych, instytucji, społeczności i relacji. Początkowo dokument ten wykorzystany był głównie jako narzędzie rzecznicze dla sektora, ale umożliwił też organizacjom pozarządowym bardziej strategiczne działanie i mówienie wspólnym językiem z administracją publiczną. Publikacji towarzyszyły materiały wzmacniające przekaz, np. wideo.

W 2021 r. opublikowano zaktualizowaną wersję “Change the Story” – dokumentu uzupełniającego Plan na lata 2022-32, który jeszcze większą uwagę poświęca sytuacji kobiet z niepełnosprawnościami oraz kobiet należących do Pierwszych Narodów. Australia wprowadza też rozwiązania przejściowe, które torują drogę do całościowego i skoordynowanego podejścia. Przykładem jest Plan Działań dla Aborygenek i kobiet z Wysp Cieśniny Torresa na lata 2023–2025, ukierunkowany na grupy kobiet historycznie marginalizowane.

Kto odpowiada za polityki i jak one powstają

Australia ma federacyjny system władzy. Rząd federalny we współpracy z rządami wszystkich stanów i terytoriów opracowuje i przyjmuje dokumenty strategiczne, takie jak National Plan to End Violence against Women and Children 2022–2032. Natomiast poszczególne stany i terytoria przyjmują własne strategie zgodne z planem krajowym, wdrażają programy edukacyjne (takie jak Respectful Relationships realizowany od 2016 roku w Stanie Victoria), finansują organizacje lokalne, szkolą sektor zdrowia, edukacji i wymiar sprawiedliwości.

Z kolei samorządy lokalne włączają kwestie równości płci do lokalnych planów, prowadzą działania społecznościowe, współpracują ze szkołami, klubami sportowymi i miejscami pracy. Model ten określany jest jako whole-of-government i whole-of-society approach – oznacza zaangażowanie wszystkich poziomów władzy oraz instytucji społecznych.

Proces tworzenia Krajowego Planu na lata 2022-32 w Australii był silnie zakorzeniony w partnerstwie rządu ze społeczeństwem obywatelskim. Departament Usług Społecznych (część rządu federalnego) koordynował prace nad dokumentem, natomiast organizacje społeczne pełniły funkcję strażniczą i rzeczniczą (np. Our Watch i ANROWS). W 2021 r. zorganizowano Narodowy Szczyt Bezpieczeństwa Kobiet, który zgromadził ekspertki_ów, usługodawców i osoby z doświadczeniem przemocy, a jego końcowa deklaracja miała realny wpływ na kształt planu. Jednocześnie wprowadzono rozwiązania instytucjonalne wzmacniające głos osób doświadczonych przemocą, m.in. poprzez grupę wdrożeniową kierowaną przez osoby, które wyszły z przemocy.

Istotną rolę odegrały również mechanizmy doradcze, w tym Krajowa Grupa Doradcza oraz odrębna grupa reprezentująca społeczności Aborygenów i mieszkańców Wysp Cieśniny Torresa. Uzupełniała je międzyrządowa grupa ministerialna ds. bezpieczeństwa kobiet, zapewniająca koordynację między poziomem federalnym a stanowym. Sam proces redakcyjny planu prowadzony był przez feministyczną organizację ekspercką we współpracy z resortami, a kolejne wersje dokumentu były korygowane na podstawie konsultacji społecznych.

Monitorowanie i odpowiedzialność powierzono specjalnie ustawowo powołanej Komisji ds. Przemocy Domowej, Rodzinnej i Seksualnej, która corocznie raportuje Parlamentowi o postępach realizacji planu, wskazuje luki systemowe i rekomenduje zmiany. Komisja pełni funkcję „strażnika systemu” – zapewnia ciągłość polityki w długiej perspektywie.  Wspierającym narzędziem ewaluacyjnym jest przewodnik Counting on Change, identyfikujący wskaźniki zmian dla upłciowionych czynników prowadzących do przemocy wobec kobiet i ją potęgujących.

Aktualny Krajowy Plan Zakończenia Przemocy wobec Kobiet i Dzieci na lata 2022-2032

Plan na lata 2022-32 zawiera wizję długofalowej zmiany społecznej: Australii jako kraju bezpiecznego dla wszystkich w domu, pracy, szkole, społeczności i przestrzeni cyfrowej, zatem jest to strategia mająca na celu nie tylko ograniczenie, lecz docelowo zakończenie przemocy wobec kobiet i dzieci. 

Plan opiera się na podejściu whole-of-government i whole-of-society, co oznacza, że odpowiedzialność za przeciwdziałanie przemocy rozłożona jest między wszystkie poziomy władzy oraz instytucje społeczne – od systemu edukacji i ochrony zdrowia po miejsca pracy, media i społeczności lokalne.

Kluczową perspektywą Planu jest uznanie, że przemoc wobec kobiet ma strukturalne i genderowe uwarunkowania. Utrwalone normy społeczne, stereotypy oraz dyskryminacja i nierówności są traktowane jako czynniki prowadzące do przemocy (szczegółowy opis znajduje się w sekcji Źródła przemocy). W związku z tym, centralnym elementem Krajowego Planu jest profilaktyka, stanowiąca część zapobiegania (prevention), obok innych istotnych dla przeciwdziałania skutkom przemocy oddziaływań: wczesnej interwencji (early intervention), odpowiedzi (response) oraz wsparcia w procesie odbudowy (recovery and healing). Istotnym elementem Planu jest także wzmocnienie odpowiedzialności sprawców oraz poprawa koordynacji między instytucjami.

Dokument świadomie operuje różnymi terminami – przemoc wobec kobiet, przemoc ze względu na płeć oraz przemoc wobec kobiet i dzieci – podkreślając brak jednej uniwersalnej definicji, a jednocześnie potrzebę wspólnego rozumienia zjawiska, bez nadawania definicjom charakteru prawnego.

Australijski plan silnie akcentuje podejście intersekcjonalne, uznając, że przemoc wobec kobiet wynika ze splotu seksizmu z innymi formami opresji, takimi jak ableizm czy rasizm. Przejawem tego podejścia było stworzenie odrębnego planu działań dla kobiet rdzennych oraz włączenie do dokumentu wizualnych narzędzi wyjaśniających intersekcjonalność (np. infografika na stronie 76 planu). Plan wyraźnie uznaje też doświadczenia osób LGBTIQA+ oraz dzieci jako szczególnie zagrożonych przemocą ze względu na płeć.

Silnym filarem australijskiego podejścia jest budowanie bazy dowodowej. Plan na lata 2022-32 zobowiązuje do rozwijania systemów gromadzenia danych z podziałem na płeć, wiek, pochodzenie i inne cechy demograficzne. Jednocześnie uznano, że brak danych nie może blokować działań – dlatego wprowadzono zobowiązania do stopniowego wypełniania luk informacyjnych.

Kluczowym narzędziem wzmacniającym spójność działań okazały się także mechanizmy prawne zobowiązujące instytucje publiczne do analizy wpływu polityk publicznych na równość płci. Przykładowo, w stanie Wiktoria wprowadzono obowiązkowe dla podmiotów publicznych oceny wpływu polityk, programów i usług na kwestie płci. Rozwiązania te pomogły rozwijać kompetencje administracji w zakresie analizy strukturalnych źródeł nierówności.

Plan jest wyraźnie osadzony w szerszym ekosystemie polityk publicznych. Zawiera przydatną infografikę ilustrującą powiązanie planu z innymi krajowymi ramami, politykami i raportami (strona 98 Planu). Jednocześnie, uwzględnienie osób LGBTIQA+ w Planie na 2022-32 nie zwolniło Australii z podejmowania osobnych działań mających na celu promowanie i ochronę praw osób LGBTIQA+. Przykładowo, rząd stanu Wiktoria opracował strategię LGBTIQ+ na lata 2022-23.