Wprowadzenie¹

Ta część strony dotyczy sposobów zapobiegania przemocy wobec kobiet. Wyjaśnia koncepcję profilaktyki/prewencji pierwotnej jako strategii zmiany społecznej, której celem jest oddziaływanie na podstawowe czynniki prowadzące do przemocy, tak aby zapobiec jej popełnianiu już na etapie źródłowym. Opisuje szczegółowo różnorodne rodzaje działań niezbędnych do stworzenia skutecznego, całościowego krajowego podejścia do zapobiegania, które obejmuje wszystkie poziomy modelu społeczno-środowiskowego i koncentruje się na strukturach, normach i praktykach prowadzących do przemocy wobec kobiet na poziomie całej populacji.

Czym jest profilaktyka / prewencja pierwotna?

Powyższa grafika została dodana jako ilustracja treści – brak jej w oryginalnym tekście.

Profilaktyka / prewencja pierwotna oznacza zapobieganie przemocy wobec kobiet poprzez eliminowanie jej przyczyn, zanim do niej dojdzie.

Wymaga to zmiany warunków społecznych, które sprzyjają tej przemocy, reformy instytucji i systemów, które ją usprawiedliwiają, legitymizują lub wręcz promują, a także przekształcania nierównowagi sił oraz norm, struktur i praktyk społecznych, które ją napędzają i normalizują.

Zmiana indywidualnych zachowań (tak aby ludzie nie stosowali przemocy) może być ostatecznym celem działań profilaktycznych, jednak nie może zostać osiągnięta, jeśli nie nastąpią szersze i głębsze zmiany w podstawowych uwarunkowaniach przemocy, które są zakorzenione w relacjach, rodzinach, społecznościach, organizacjach, instytucjach oraz w całym społeczeństwie.

Struktury społeczne, normy i praktyki są ze sobą powiązane i wzajemnie się wzmacniają, co oznacza, że kompleksowe podejście do profilaktyki musi uwzględniać wszystkie te elementy na wszystkich poziomach modelu społeczno-środowiskowego. Kluczowe jest, aby osoby odpowiedzialne za prowadzenie działań profilaktycznych rozumiały uwarunkowaną płcią dynamikę oraz skutki oddziaływania tych struktur, norm i praktyk.

Kompleksowa profilaktyka ma na celu wpływanie na prawo, polityki publiczne oraz na praktyki i zachowania organizacji, grup i jednostek. Ma na celu zaangażowanie i dotarcie do osób w każdym wieku i we wszystkich przestrzeniach ich życia – tam, gdzie mieszkają, pracują, uczą się, spędzają czas wolny i budują relacje społeczne. Poprzez podejście obejmujące całe społeczeństwo profilaktyka oddziałuje na systemy, struktury, normy, postawy, praktyki oraz nierównowagi sił, które prowadzą do przemocy wobec kobiet. Ze względu na ambitny charakter programu zmiany społecznej profilaktyka obejmuje szerokie spektrum działań realizowanych na różnych poziomach społeczeństwa – zarówno w ramach organizacji i instytucji, jak i w społecznościach, rodzinach oraz relacjach.

Przykłady działań z zakresu profilaktyki obejmują zarówno m.in. inicjatywy realizowane przez pracodawców, mające na celu zakorzenienie szacunku i równości płci w strukturach, politykach i kulturze organizacyjnej; działania na rzecz bardziej rzetelnego, odpowiedzialnego i świadomego relacjonowania przemocy wobec kobiet w mediach; edukacja w zakresie relacji opartych na szacunku w szkołach; a  także analizy polityk publicznych i procesy ich tworzenia uwzględniające perspektywę płci, służące identyfikowaniu sposobów przeciwdziałania upłciowionym czynnikom prowadzącym do przemocy w określonych obszarach polityki publicznej.

Profilaktyka / prewencja pierwotna ma na celu zmianę podstawowych uwarunkowań przemocy wobec kobiet – systemów, struktur, norm, postaw, praktyk oraz nierównowag władzy, które tę przemoc napędzają.

Zmiana norm społecznych związanych z płcią

Zmiana (toksycznych – przyp. tłum.) norm społecznych jest kluczowym celem profilaktyki.

Strategie profilaktyczne ukierunkowane na zmianę norm społecznych odnoszących się do płci muszą opierać się na jasnym ujęciu koncepcyjnym i kontekstowym tego, które elementy są przedmiotem zmiany, oraz bezpośrednio odnosić się do przyczyn trwałości danej normy. Wymaga to zwrócenia uwagi na:

• podstawowe wartości – takie jak ideologie wyższości mężczyzn, przekonanie o „prawie” mężczyzn do ciał kobiet czy wiara, że „miejsce kobiety jest w domu”;
• zachowania – na przykład sytuacje, w których mężczyźni wpatrują się w kobiety w sposób seksualizujący, gwiżdżą, kierują wobec nich seksualnie nacechowane komentarze lub dotykają je bez zgody, oraz na to, w jaki sposób takie zachowania bywają (w niektórych kontekstach) uznawane za społecznie akceptowalne;
• praktyki lub utrwalone wzorce zachowań, które stanowią przejaw płciowych norm społecznych, takie jak społeczna akceptacja kultury męskiego picia alkoholu, które osłabia zachowania prospołeczne wobec kobiet.

Podejmując działania na rzecz zmiany norm społecznych, należy pamiętać, że:

• normy społeczne i postawy nie są tym samym – zmiana postaw części osób nie oznacza automatycznie zmiany norm społecznych;
• normy społeczne mogą oddziaływać zarówno bezpośrednio, jak i pośrednio na wartości, przekonania i zachowania;
• normy społeczne mogą mieć zarówno pozytywne, jak i negatywne skutki;
• normy społeczne różnią się w zależności od kontekstu i zmieniają się w czasie;
• działania ukierunkowane na zmianę indywidualnych wartości i przekonań muszą być wspierane przez działania dotyczące tego, w jaki sposób normy społeczne są osadzone w funkcjonowaniu organizacji i instytucji.

Relacja między profilaktyką przemocy a szerszymi działaniami na rzecz równości płci

Działania z zakresu profilaktyki/prewencji pierwotnej, realizowane na wszystkich poziomach modelu społeczno-środowiskowego, mogą być wspierane i wzmacniane przez szersze działania na rzecz równości płci, jednak oba te obszary nie są tożsame ani zamienne. Formalne działania na rzecz równości płci – takie jak ustawodawstwo dotyczące równej płacy czy polityki i regulacje mające na celu promowanie równego uczestnictwa kobiet i mężczyzn w rynku pracy – stanowią istotny fundament profilaktyki, ponieważ pomagają przeciwdziałać podstawowemu kontekstowi społecznemu nierówności płci, z którego wyrasta przemoc wobec kobiet i który umożliwia jej utrzymywanie się.

Jednak same działania na rzecz równości płci – zwłaszcza jeśli prowadzą jedynie do równości formalnej, a nie równości faktycznej² – nie doprowadzą samodzielnie do świata wolnego od przemocy wobec kobiet.

Globalne dane  pokazują, że choć działania na rzecz równości płci stanowią ważną podstawę i mogą sprzyjać rozwojowi działań profilaktycznych, trwałe i znaczące ograniczenie skali przemocy wobec kobiet będzie możliwe wyłącznie poprzez skoncentrowanie się na upłciowionych czynnikach prowadzących do tej przemocy – czyli na czynnikach, które na poziomie populacyjnym, w sposób najbardziej konsekwentny pozwalają przewidywać przemoc wobec kobiet oraz wyjaśniają jej uwarunkowany płcią charakter.

W jaki sposób profilaktyka uzupełnia inne strategie

Profilaktyka / prewencja pierwotna stanowi odrębne podejście – szersze i różne od odpowiedzi na przemoc wobec kobiet. Kompleksowe i całościowe podejście do problemu przemocy wobec kobiet musi obejmować kontinuum wzajemnie zależnych i powiązanych strategii, obejmujących cały zakres działań zilustrowanych na rysunku powyżej.

Choć profilaktyka / prewencja pierwotna ma odmienne cele, uzupełnia ona i wzmacnia działania z zakresu wczesnej interwencji, reagowania i powrotu do zdrowia po doświadczeniu przemocy, m.in. poprzez ograniczanie powtarzalności stosowania przemocy przez sprawców oraz poprzez zmianę postaw i praktyk w systemach wymiaru sprawiedliwości i usług wsparcia, które niekiedy – nieintencjonalnie – tolerują, usprawiedliwiają lub bagatelizują przemoc wobec kobiet. Profilaktyka / prewencja pierwotna odnosi się także do nierówności występujących w innych obszarach, które mogą tworzyć dodatkowe bariery i utrudnienia dla kobiet w drodze wychodzenia z przemocy.

Podejścia z zakresu profilaktyki / prewencji pierwotnej różnią się od działań reagujących na przemoc, takich jak prowadzenie schronisk, infolinii oraz innych interwencyjnych i prawnych form wsparcia; działań policji i wymiaru sprawiedliwości; czy programów zmiany zachowań sprawców przemocy, ukierunkowanych na zapobieganie jej ponownemu popełnieniu.

Profilaktyka / prewencja pierwotna różni się również od działań wczesnej interwencji, które są realizowane w bardziej ukierunkowanych kontekstach i obejmują pracę z osobami lub grupami identyfikowanymi jako narażone na ponadprzeciętne ryzyko stosowania lub doświadczania przemocy, a także mają na celu zatrzymanie eskalacji wczesnych oznak przemocy.

Efekty prewencyjne działań z zakresu wczesnej interwencji, reagowania i zdrowienia po przemocy są niezwykle istotne – zapobiegają eskalacji przemocy oraz jej ponownemu występowaniu – dlatego wczesna interwencja i reagowanie bywają określane jako “prewencja drugorzędowa” i „prewencja trzeciorzędowa”.

Strategie te wzmacniają również odpowiedzialność sprawców, co jest kluczowe dla budowania kontekstu społecznego, w którym ludzie rozumieją, że mężczyźni, którzy popełniają przemoc wobec kobiet, spotkają się z poważnymi konsekwencjami.

Wszystkie te podejścia do zapobiegania przemocy wobec kobiet i reagowania na nią są niezbędne i wymagają odpowiedniego finansowania, wsparcia oraz skutecznego powiązania, aby tworzyć spójną i kompleksową strategię przeciwdziałania przemocy wobec kobiet.

Ograniczenia działań podnoszących świadomość

Działania podnoszące świadomość są często mylone z profilaktyką lub błędnie uznawane za jej formę. Ich celem jest edukowanie szerokiej opinii publicznej na temat uwarunkowań, dynamiki, skali i konsekwencji przemocy. Same w sobie działania te nie prowadzą jednak do zmian społecznych, kulturowych i behawioralnych niezbędnych do ograniczenia skali przemocy wobec kobiet oraz do budowy bardziej równego, bezpiecznego i włączającego społeczeństwa. Mimo to stanowią one ważny pierwszy krok w całościowych działaniach na rzecz przeciwdziałania przemocy wobec kobiet i mogą tworzyć sprzyjające warunki dla wdrażania strategii ukierunkowanych na głębszą zmianę.