Podstawy prawne, zobowiązania i wytyczne dotyczące wypracowania krajowych planów działań, strategii, polityk w zakresie profilaktyki.
Spis treści
W tej części strony znajdują się informacje o najważniejszych dokumentach wypracowanych w systemie Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ), które odnoszą się do zapobiegania przemocy wobec kobiet i zobowiązują Państwa do podjęcia systemowych działań w tym zakresie (np. wypracowanie krajowych planów działań, strategii, polityk).
Działania i decyzje władz publicznych muszą być osadzone w ramach prawnych. Jak wskazuje UN Women:
Prawo jest kluczowe dla postępów w zakresie sprawiedliwości i przeciwdziałania dyskryminacji i przemocy.
Niestety, poza Konwencją w Sprawie Eliminacji Wszelkich Form Dyskryminacji Kobiet, wszystkie inne dokumenty mają charakter niewiążący: są to deklaracje, rezolucje, opinie, kampanie oraz wypracowane przez UN Women i Światową Organizację Zdrowia (WHO) oraz inne agendy ONZ wytyczne i standardy dotyczące planowania i wdrażania systemowych rozwiązań w zakresie zapobiegania.
Oznacza to, że zakres wdrażania tych rozwiązań jest uzależniony od woli politycznej. Mamy nadzieję, że w tak ważnym obszarze jak zapobieganie przemocy zanim do niej dojdzie (by uniknąć cierpienia i kosztów indywidualnych i społecznych) decydentki i decydenci w Polsce chętnie z nich skorzystają.
Ponownie trzeba w tym miejscu zwrócić uwagę, że wciąż w prawie międzynarodowym używa się zamiennie terminów prewencja i zapobieganie (prevention), pozostawiając każdej osobie interpretację o jaki rodzaj prewencji/zapobiegania chodzi. Ma to swoje negatywne skutki opisane w tym dziale.
Termin “profilaktyka” przemocy wobec kobiet* i dziewcząt* (primary prevention) obecny dzięki Światowej Organizacji Zdrowia w systemie ONZ od 2002 roku, był dotychczas rzadko stosowany.
Termin “profilaktyka przemocy” (primary prevention of violence) został zaproponowany przez WHO w 2002 roku, kiedy w raporcie z realizacji globalnych badań dotyczących przemocy wobec kobiet, została ona określona jako problem o charakterze epidemii i problem z zakresu zdrowia publicznego. Wówczas stosowane przez WHO pojęcie “prevention” (na bezprzemocy.edu.pl używamy terminów zapobieganie lub prewencja) oznaczające „wszelkie środki mające na celu uniknięcie lub zmniejszenie liczby i ciężkości chorób, wypadków i niepełnosprawności” i podzielone na prewencję pierwotną (zanim choroba wystąpi), wtórną (kiedy występuje) i trzeciorzędową (po jej wystąpieniu), zostało zaadoptowane do myślenia o przemocy wobec kobiet i jej przeciwdziałaniu.1
Niestety dotąd żaden z dokumentów Organizacji Narodów Zjednoczonych nie używa klasyfikacji zaproponowanej przez WHO i definicji zapobiegania opartej na koncepcji zdrowia publicznego.
Konwencja w Sprawie Likwidacji Wszelkich Form Dyskryminacji Kobiet z 1979 r (tzw. Konwencja CEDAW)
Konwencja CEDAW jest jedynym prawnie wiążącym dokumentem ONZ, w którym mowa jest o dyskryminacji kobiet. Niestety Konwencja wprost nie odnosi się do przemocy wobec kobiet, jednak Zalecenia Ogólne Komitetu CEDAW 12 (1989) i nr 19 (1992) wprost wskazują, że
Państwa są zobligowane do składania sprawozdań dotyczących przemocy wobec kobiet.
Z punktu widzenia zapobiegania przemocy wobec kobiet ważny jest m.in. art. 5(a) dotyczący zobowiązania Państw-stron do
zwalczania stereotypów, uprzedzeń i zwyczajów związanych z płcią.
Jednocześnie Komitet ds. Likwidacji Dyskryminacji Kobiet (ciało traktatowe), przyjął w 1992 roku zalecenie ogólne nr 19: Przemoc wobec kobiet, w którym uznano, że przemoc ze względu na płeć jest formą dyskryminacji kobiet w rozumieniu artykułu 1 Konwencji CEDAW i stwierdzono, że
państwa mają obowiązek działania z „należytą starannością” w celu zapobiegania przemocy wobec kobiet i dziewcząt oraz reagowania na nią.
Innymi ważnymi z punktu widzenia zapobiegania przemocy dokumentami wiążącymi są:
Deklaracja ONZ w sprawie eliminacji przemocy wobec kobiet z 1993 r (rezolucja nr 48/104)
Pierszym ONZtowskim dokumentem, który ujmuje przemoc wobec kobiet jako jedną z najpowszechniejszych i najpoważniejszych form łamania praw człowieka i dyskryminacji, wynikającą z historycznie nierównych relacji władzy między kobietami a mężczyznami jest Deklaracja ONZ w sprawie eliminacji przemocy wobec kobiet z 1993 r. Stanowi ona punkt odniesienia dla wszystkich późniejszych działań międzynarodowych. Jednak w odniesieniu do zapobiegania Deklaracja mówi jedynie o potrzebie opracowania podejść skupionych na zapobieganiu, które promują ochronę kobiet przed wszelkimi zagrożeniami i formami przemocy.
Z kolei Deklaracja Pekińska i Platforma Działania, dokument końcowy IV Światowej Konferencji w Sprawie Kobiet z 1995 roku, ujmuje przemoc wobec kobiet jako jeden z 12 kluczowych obszarów nierówności i formułuje zobowiązania państw w trzech wymiarach: prewencji, ochrony i odpowiedzialności sprawców, a także do przygotowania ogólnokrajowych planów działań (124.j). W odniesieniu wyłącznie do zapobiegania/prewencji przemocy rządy zostały zobligowane m.in. do:
Co niezwykle ważne, już Deklaracja Pekińska wskazała na konieczność podjęcia działań w obszarze edukacji w celu modyfikacji społeczno-kulturowych wzorców zachowań mężczyzn i kobiet oraz likwidacji uprzedzeń, zwyczajów i wszelkich innych praktyk odwołujących się do rzekomej niższości czy wyższości którejkolwiek z płci oraz stereotypowych ról mężczyzn i kobiet (124. k). Deklaracja zachęca też do realizacji kampanii informacyjnych i podnoszących świadomość, mobilizacji społeczności i promowania roli mediów. Jednak sformułowania mają charakter ogólny, brakuje określenia konkretnych działań zapobiegawczych (UN Women, 2014), a przede wszystkim – Deklaracja pozostaje tzw. prawem miękkim.
Rezolucje Zgromadzenia Ogólnego w sprawie intensyfikacji wysiłków na rzecz wyeliminowania wszelkich form przemocy wobec kobiet, w tym nr 63/155 (2008), 64/137 (2009), 65/187 (2010), 67/144 (2012) i 69/147 (2014), które wskazują na pozytywny obowiązek Państw i konieczność podejmowania działań, które będą adresować strukturalne przyczyny przemocy wobec kobiet oraz podkreślają konieczność wzmocnienia wysiłków w zakresie zapobiegania, które będą odnosiły się do dyskryminujących norm społecznych (za: Prevention Framework z 2015 roku, załącznik 3).
Rada Praw Człowieka i Komisja Statusu Kobiet poprzez różne rezolucje wzmocniły znaczenie działań w obszarze zapobiegania przemocy wobec kobiet, np. rezolucja Komisji ds. Statusu Kobiet z 2013 r.; rezolucja Komisji ds. Statusu Kobiet 54/7 z 2010 r.; rezolucja 51/2 z 2007 r. (Zob. również poprzednie rezolucje Komisji Praw Człowieka 2005/41 z 2005 r. w sprawie eliminacji przemocy wobec kobiet; rezolucję 2003/45 z 2003 r).
Wśród istotnych działań podejmowanych w ramach systemu ONZ należy wymienić kampanie, takie jak UNITE to End VAW oraz działania Specjalnej Sprawozdawczyni ONZ ds przemocy wobec kobiet.
Profilaktyka przemocy wobec kobiet i innej przemocy ze względu na płeć ma za sobą długą historię marginalizacji i pomijania.
Materiały wspierające planowanie i wdrażanie programów, polityk i strategii dotyczących zapobiegania przemocy wobec kobiet zostały umieszczone w kolejności od najnowszego do najstarszego, ponieważ te najnowsze mają najbardziej kompleksowy i progresywny charakter, oraz bazują na poprzednich opracowaniach.
Publikacja powstała w odpowiedzi na wyzwanie związane z tym, że choć w ostatnich dekadach wiele krajów, kierując się regionalnymi i międzynarodowymi ramami praw człowieka, wdrożyło krajowe plany działania w celu eliminacji przemocy wobec kobiet i dziewcząt (VAWG) oraz promowania równości płci, to jednak koncentrują się one na reagowaniu na przemoc po jej wystąpieniu, a nie na usuwaniu jej pierwotnych przyczyn.
Niniejszy podręcznik ma na celu wzmocnienie krajowych, wielosektorowych działań na rzecz zapobiegania przemocy wobec kobiet i dziewcząt oraz zainspirowanie rządów i interesariuszy do nadania priorytetu, finansowania i zaangażowania w zapobieganie i eliminację przemocy wobec kobiet i dziewcząt jeszcze za naszego życia. Jego cele obejmują wspieranie krajów w opracowywaniu specjalistycznych krajowych planów działań w zakresie zapobiegania przemocy wobec kobiet i dziewcząt oraz doskonalenie istniejących podejść krajowych. Podręcznik jest przeznaczony dla osób odpowiedzialnych za opracowywanie wielosektorowych krajowych planów działań, społeczeństwa obywatelskiego i innych, którzy popierają holistyczne podejście do zapobiegania, a także rządy oraz praktyków i innych interesariuszy zaangażowanych we wdrażanie krajowych planów działań.
“Pakiet wdrożeniowy” zawiera zestaw praktycznych zasobów i narzędzi, które mają pomóc we wdrażaniu Ram Programu RESPECT Women: Zapobieganie Przemocy wobec Kobiet, opracowanego przez WHO we współpracy z UN Women w 2019 roku i zatwierdzonego przez 12 innych agencji ONZ oraz partnerów dwustronnych. Pakiet opiera się również na opracowaniu z 2015 roku pt. „Ramy stanowiące podstawę działań zapobiegających przemocy wobec kobiet”.
Pakiet wdrożeniowy ma na celu wspieranie polityki i programów na szczeblu krajowym i regionalnym w zakresie zapobiegania przemocy wobec kobiet i dziewcząt. Zawiera on wiedzę i wytyczne dotyczące programowania oparte na istniejących globalnych dowodach naukowych, zaleceniach ekspertek/ów i konsensusie osób zajmujących się codzienną praktyką. Ma on wspierać osoby na stanowiskach decyzyjnych, twórczynie i twórców polityk i programów publicznych a także praktyczki/ków w opracowywaniu opartych na dowodach naukowych, etycznych i skutecznych programów dotyczących przemocy wobec kobiet i dziewcząt. Jest on podzielony na serię niezależnych materiałów, które zawierają wskazówki, obiecujące praktyki oraz linki do zasobów i narzędzi do projektowania, wdrażania, monitorowania i ewaluacji programów zapobiegania przemocy wobec kobiet i dziewcząt w ramach każdej ze strategii RESPECT.
Pakiet ma przyjazną konstrukcję, która ma sprostać napiętym harmonogramom osób na stanowiskach decyzyjnych, umożliwiając łatwy dostęp do istotnych materiałów i odwoływanie się do nich.
Miniprzewodnik podsumowujący kluczowe globalne i regionalne ramy, inicjatywy i podmioty działające na rzecz wyeliminowania przemocy wobec kobiet (VAW). Jego celem jest zapewnienie wstępnego przeglądu dla decydentów_ek i praktyków_czek, aby pomóc im zapewnić zgodność działań na rzecz zapobiegania przemocy wobec kobiet z zobowiązaniami międzynarodowymi.
Opierając się na zasadach szacunku i równości oraz wnioskach wyciągniętych z wyników badań naukowych dotyczących skutecznych metod zapobiegania przemocy i jej nawrotom, WHO i UN Women, we współpracy z dziesięcioma innymi agencjami ONZ, opracowały dokument „RESPECT Women: Zapobieganie przemocy wobec kobiet”. Publikacja stanowi kompleksowe ramy dla osób odpowiedzialnych za tworzenie i wdrażanie polityk publicznych na temat tego, w jakich sposób projektować, planować, wdrażać, monitorować i oceniać interwencje i programy dotyczących zapobiegania przemocy wobec kobiet i reagowania na nią.
Ramy te przedstawiają siedem powiązanych ze sobą strategii interwencji, mających korzenie w słowie „RESPECT/SZACUNEK”:
U podstaw metodologii publikacji leży przekonanie, że położenie kresu przemocy wobec kobiet zaczyna się od SZACUNKU i wspólnego zobowiązania do działania już dziś.
Jest to pierwsze tego rodzaju opracowanie, którego celem było wprost zapobieganie przemocy w systemowy i skoordynowany sposób, poprzez zwalczanie podstawowych struktur, które sprzyjają przemocy. Ramy łączą ówczesną (lata 10.te) wiedzę i praktykę w zakresie zapobiegania przemocy. Koncentrują się one na zwalczaniu przyczyn i źródeł oraz tzw. czynników ryzyka i czynników ochronnych związanych z przemocą wobec kobiet. Dokument określa role, jakie interesariusze działający w różnych krajach, regionach, społecznościach, sektorach i dyscyplinach mogą odegrać w przyczynianiu się do wyeliminowania przemocy wobec kobiet. Zakładano, że Ramy zostaną wykorzystane do wsparcia przyszłych strategii zapobiegania przemocy wobec kobiet na całym świecie i będą stanowić ujednoliconą „mapę drogową” maksymalizującą sukces wspólnych wysiłków.
Autorki i autorzy deklarują, że ramy stanowią podstawowe wskazówki dla decydentek/ów i innych podmiotów działających w obszarze zapobiegania przemocy i że zostaną one uzupełnione o szereg dodatkowych narzędzi i zasobów, które zapewnią bardziej szczegółowe informacje na temat działań zapobiegających przemocy wobec kobiet, dostosowane do kontekstów i potrzeb krajowych.
Treści niniejszej strony zostały opracowane na podstawie oficjalnych, bazujących na rzetelnych danych naukowych, dokumentach i opracowaniach międzynarodowych i krajowych m.in.:
Pomysł i opracowanie merytoryczne: Agata Teutsch, współpraca – Magdalena Świder
Projekt graficzny: Marianna Wybieralska
Kodowanie: Michał Sepioło
Prawa autorskie: licencja CC BY-NC-ND 4.0 (Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych) – możliwe pobieranie i udostępnianie treści strony, pod warunkiem podania autorstwa i niekomercyjnego wykorzystania, bez zmian w utworze.
Ta strona internetowa porusza ważne tematy związane z przemocą wobec kobiet i dziewczynek i inną przemocą ze względu na płeć. Jeśli treść Cię poruszyła lub wpływa na Ciebie negatywnie, możesz zrobić sobie przerwę np. wyjść na spacer, ale może być Ci też potrzebna rozmowa z zaufaną osobą lub sięgnięcie po specjalistyczną pomoc.
Fundacja Autonomia nie zapewnia pomocy doraźnej ani wsparcia osobom doświadczającym lub zagrożonym przemocą domową i/lub napaścią seksualną. Jeśli potrzebujesz pomocy, przejdź do [Znajdź pomoc].
